Nieuwe verkiezingen betekenen ook een nieuw Nationaal Kiezersonderzoek (NKO). Al meer dan 50 jaar verenigen Nederlandse politicologen zich voor deze onderneming. Dat biedt burgers en kiezers de kans diepgaand kennis te nemen van wat we met onze ene stem hebben aangericht.
Beeld: Pixabay
Het NKO 2025 telt 12 hoofdstukken en 6 korte verdiepende ‘kaders’, is samengesteld door 35 auteurs en omvat 140 pagina’s.[1] Het rapport begint met een nauwkeurige samenvatting van vier pagina’s (p. 5-8), een uitkomst voor wie het snel tot zich wil nemen. Tegelijk schetst het NKO na jaren van woeligheid en roering een beeld van zekere stabiliteit. Er zit een patroon in, dat de auteurs ook zelf signaleren (bijv. p. 15 en 137). Dat geeft mij de ruimte om te speculeren: wat kenmerkt de nieuwe Nederlandse politiek en hoe kunnen politieke leiders en bestuurders daarmee omgaan?
Steun voor de democratie?
De Nederlandse kiezer steunt de liberale democratie. 63 procent vindt die de beste regeringsvorm (p. 112-113), tegenover 7 procent die het daar niet mee eens is. Die laatste groep is vooral te vinden onder niet-stemmers. Ook is er steun voor het idee dat rechters de regering mogen corrigeren (62 procent tegenover 10 procent), al verschilt dit per partijvoorkeur (PVV 42 procent, VVD 52 procent, niet-stemmers 56 procent). De waardering van de huidige democratie verschilt sterk per achterban. Kiezers van grote en linkse partijen geven rapportcijfers van 7 of hoger; cijfers van 6,0 of lager zijn te vinden op uiterst rechts (BBB 5,8, PVV 4,8, FvD 3,7). Het niet erg democratische idee van ‘een sterke leider die regels oprekt’ krijgt veel steun van VVD- en PVV-stemmers (respectievelijk 55 procent en 51 procent). Tussen haakjes: ik geloof niet dat we hierbij meteen moeten denken aan fascistoïde autocraten of een Trump, maar aan stevig leiderschap dat binnen de grenzen van de liberale democratie blijft; de Franse president De Gaulle (1959-1969) is misschien een goed voorbeeld.
Democratische erosie (of achteruitgang) wordt vooral waargenomen door PVV’ers (53 procent) en aanhangers van GL/PvdA (48 procent). De steun voor de democratie is dus niet onverdeeld, en men is ook niet zonder zorgen.
De steun voor de democratie is dus niet onverdeeld, en men is ook niet zonder zorgen
40 Procent van de kiezers is niet erg of helemaal niet tevreden over hoe onze democratie functioneert (p. 135). De grootste zorgen zijn fragmentatie (‘te veel politieke partijen’, p. 68) en daadkracht: 71 procent steunt de stelling ‘politici praten te veel en doen te weinig’ (p. 67). Verbeteringen verwachten zij niet van besluitvorming door anderen dan gekozen politici. Een grote minderheid van 45 procent gelooft dat experts betere beslissingen kunnen nemen (tegen 24 procent), 35 procent meent dat burgers zelf via referenda tot betere besluiten komen (tegen 38 procent), burgerberaden hebben nog minder steun (21 procent tegenover 47 procent), terwijl besluitvorming door succesvolle zakenlieden slechts 7 procent aanhang krijgt (tegen 74 procent). Meer wordt verwacht van verbetering van de bestaande vertegenwoordigende democratie. 48 procent steunt het idee van een correctief referendum. Opvallend is echter de ‘aanzienlijke steun voor een kiesdrempel van 5 procent, ook onder kiezers die bij de Tweede Kamerverkiezing stemden op een partij die daarmee geen zetel zou hebben gehaald’ (p. 139). Binnen die laatste categorie is de steun 46 procent (p. 137); in totaal is de steun maar liefst 68 procent (p. 134).
Stabiel in de wispelturigheid
De electorale opkomst is bij Tweede Kamerverkiezingen onveranderd hoog, ook in vergelijking met andere landen (alleen Scandinavië scoort hoger). Het vertrouwen in het verkiezingsproces is eveneens hoog (80 procent, p. 50). Ook dat is een teken van steun voor de democratie. Anders dan in de allang voorbije jaren van verzuiling is de partijtrouw tegenwoordig uitgesproken laag: veel zetels veranderen bij verkiezingen van partij. Alleen bij de vorige verkiezingen en bij de Fortuyn-revolte van 2002 lag het aantal hoger. Regeringsdeelname gaat bovendien gepaard met een duidelijke malus in de vorm van zetelverlies. Het lot van de Schoofpartijen PVV, NSC, BBB en VVD past dus in een al langer bestaand patroon (p. 14). Tegenover de gebrekkige partijtrouw staat evenwel een grote ‘bloktrouw’ (p. 20-22). Dat is, in deze uitgesproken vorm, een nieuw inzicht uit het NKO. In hun opvattingen bevinden kiezers zich in een centrumlinks (SP, Denk, PvdD, Volt en GL/PvdA), centrumrechts (CDA, VVD, CU en SGP) of radicaal-rechts blok (JA21, BBB, PVV en FvD).
Overstappen tussen deze blokken komt niet of nauwelijks voor. Driekwart van de kiezers is ‘bloktrouw’. Wisseling van partijkeuze gebeurt overwegend binnen het eigen blok. Teleurgestelde PVV’ers zijn bijvoorbeeld massaal overgestapt naar FvD. D66 is de grote uitzondering. Deze partij behoort niet tot een van de blokken, maar weet soms wel kiezers uit het centrumlinkse en het centrumrechtse blok aan te trekken of daaraan te verliezen. Het is een partij die veel kan winnen, en veel kan verliezen. ‘Als we door onze oogharen heen kijken kan een groot deel van het gedrag van kiezers worden begrepen alsof Nederland vier partijen kent: centrumlinks, centrumrechts, radicaal rechts en D66’ (p. 29). Terug naar het grote plaatje: de Nederlandse kiezer is al met al stabiel in zijn wispelturigheid.[2]
Van partij naar blok
Die bloktrouw kan aanknopingspunten bieden voor politieke leiders. Zij zouden breder moeten leren denken dan hun eigen partij en blokallianties in overweging moeten nemen. Niet de winst of omvang van de eigen partij, maar die van het eigen blok zou voorop moeten staan. Denk aan flottieljezeilen. Een flottielje is een kleine vloot of een groep van kleine schepen die losjes gecoördineerd opereert. Elke eenheid is vrij en zelfstandig; de samenhang garandeert dat overeenkomstige belangen en waarden worden verdedigd en gerealiseerd – beter dan elk op zich voor elkaar kan krijgen. Elk van de deelnemende partijen mag verder rekenen op een douceurtje voor de eigen achterban als het blok aan de macht komt.
Blokkenpolitiek geeft partijen meer stabiliteit en past bij de stabiliteit die kiezersvoorkeuren vertonen
‘Blokkenpolitiek’ noemen Van der Meer en De Vreese dat, naar Scandinavisch voorbeeld. Het geeft partijen meer stabiliteit en past bij de stabiliteit die kiezersvoorkeuren vertonen. Het vergt van blokpartijen een zekere mate van loyaliteit aan hun blokgenoten, in plaats van alleen de gebruikelijke rivaliteit.[3] Blokkenpolitiek begint ruim vóór de verkiezingen en kan ertoe leiden dat inhoudelijke overeenstemming op hoofdlijnen wordt bereikt en zelfs een gemeenschappelijke premierskandidaat wordt aangewezen. De kiezer kan met zijn stem voorkeuren en accenten aangeven binnen het grotere kader van gedeelde belangen en waarden. Zodra verkiezingen zich aandienen, kunnen partijen hun eigen programma’s en campagnes optuigen.
Campagnes en kiezers
Een paar dingen lijken doorslaggevend voor een succesvolle campagne. In de eerste plaats: kennis van wat bij de beoogde kiezers speelt en het opbouwen en onderhouden van een geloofwaardig profiel op die thema’s. Partijen die daarop een goede reputatie hebben opgebouwd, trekken als vanzelf kiezers die zich juist over die onderwerpen druk maken. In het NKO worden 13 inhoudelijke thema’s onderscheiden. Op de twee belangrijkste, wonen en zorg, krijgt de Nederlandse kiezer géén aansprekend aanbod van de partijen. BBB, PVV, SP en GL/PvdA hebben wel dergelijk ‘issue ownership’, maar op thema’s die kiezers niet heel belangrijk vinden. De VVD is koning omdat de partij op drie thema’s eigenaar is. In de tweede plaats is een gewaardeerde en sympathiek bevonden (‘populaire’) partijleider van belang. De slechtst scorende partijleider bij de laatste verkiezingen was VVD’er Yesilgöz. Verrassend vond ik dat FvD-frontvrouw De Vos in de sympathieranking hoger scoorde dan GL/PvdA-lijsttrekker Timmermans. Het onderstreept het belang van het imago van de partijleider (p. 27). Ten slotte wordt de verkiezingsstrijd niet heel intensief gevolgd (p. 36).[4] Campagnes vergen daarom een lange adem: 40 procent van de kiezers bepaalt pas in de laatste dagen of zelfs op de verkiezingsdag zelf zijn definitieve partijkeuze (p. 38).
Tot slot. Ik vind het opmerkelijk dat de Nederlandse kiezer op twee punten andere opvattingen huldigt dan uit de Nederlandse academische politicologie en politieke sociologie naar voren komt. Al bijna deze hele eeuw bepleiten academici vormen van meer en nieuwe burgerparticipatie in beleids- en besluitvorming. We zijn inmiddels toe aan de vijfde of zesde generatie in dit participatiedenken, als ik tenminste goed heb geteld. Maar de ‘gewone kiezer’ loopt hier nog altijd niet warm voor, zoals ook weer uit dit NKO blijkt. Bij een verhoging van de kiesdrempel zien we het tegenovergestelde. Een drempel van 5 procent krijgt bij de kiezer ruime instemming (zelfs bij kiezers van partijen die dan niet in de Kamer zouden zijn gekomen), terwijl de steun onder academici nooit veel verder reikt dan ‘wellicht nog aanvaardbaar’ (Staatscommissie Parlementair Stelsel 2018).
Voetnoten
[1] Twan Huijsmans, Eelco Harteveld, Tom van der Meer en Floris Vermeulen (red.) (2026) Veelstemmig. De Tweede Kamerverkiezing van 2025. www.dpes.nl. Op de site van RoodStukVlees wordt het rapport in feuilletonvorm gepubliceerd (Stukroodvlees.nl)
[2] https://stukroodvlees.nl/hoe-wispelturig-is-de-nederlandse-kiezer/05/06/2026
[3] Tom van der Meer & Claes de Vreese, ‘Een traditie van schikken en plooien’, Groene Amsterdammer, 5 februari 2026
[4] Zie uitgebreider: Hoofdstuk 5 ‘Mediagebruik en stemkeuze’ (p. 52-63)
Geef een reactie