In de politiek strijden voortdurend verschillende belangen om aandacht. Maar wie bewaakt daarbij het algemeen belang? Volgens Peter van Hoesel en Rob van Engelenburg raakt dat te vaak uit beeld, doordat politieke partijen en belangenorganisaties vooral hun eigen achterban of deelbelang vertegenwoordigen. Zij pleiten daarom voor een scherpere definitie van het algemeen belang, meer aandacht voor de lange termijn en een betere afweging van maatschappelijke belangen.
Beeld: Pixabay
Heldere definities van het begrip ‘algemeen belang’ zijn niet zomaar te vinden, maar het lijkt erop neer te komen dat het gaat om zaken die voor de gehele samenleving nuttig of nodig zijn, ofwel voor alle burgers die deel uitmaken van de samenleving. Als je kijkt naar politieke debatten en besluiten zie je al gauw dat het algemeen belang onvoldoende naar voren komt en dat in plaats daarvan allerlei deelbelangen de overhand hebben. Laten we wat voorbeelden bekijken:
• Grote bedrijven worden door de meeste partijen belangrijker gevonden dan kleine bedrijven, met als resultaat dat de lastendruk voor het mkb tweemaal zo hoog is als voor het grootbedrijf.
• Defensie wordt door veel partijen als belangrijker gezien dan sociale zekerheid, met als gevolg dat de hogere uitgaven aan de defensie bekostigd lijken te moeten worden uit bezuinigingen op de sociale zekerheid.
• Inkomen uit vermogen wordt lager belast dan inkomen uit arbeid; de belangen van vermogensbezitters zijn blijkbaar meer waard dan de belangen van mensen in loondienst.
• Theoretische opleidingen worden hoger gewaardeerd dan praktische opleidingen, zo blijkt onder meer uit de manier waarop de doorstroomtoets werkt.
• Economische groei is een zodanig dominant criterium voor de meeste politieke partijen, dat dit ten koste gaat van diverse andere wezenlijke criteria die te maken hebben met de kwaliteit van leven, zoals welzijn, natuur, klimaat en gezondheid.
• Nationale belangen gaan bijna altijd boven internationale belangen, waardoor internationale samenwerking nogal eens fors wordt belemmerd.
• De rechten van grondeigenaren zijn dermate stevig verankerd dat dit vrij spel oplevert voor projectontwikkelaars om hoge prijzen te vragen, wat flink ten koste gaat van het belang van kopers en huurders.
Het vreemde is eigenlijk dat al die hoger gewaardeerde deelbelangen uiteindelijk minder goed worden bediend als ze te veel worden voorgetrokken:
• Voortrekken van grote bedrijven onderdrukt de groei van kleinere bedrijven; voortrekken van vermogenden (waaronder grondbezitters) vermindert de koopkracht van mensen in loondienst, wat per saldo juist beperkend is voor de economische groei.
• Tekorten aan praktisch opgeleiden hebben vervelende gevolgen voor het dagelijks leven en zeker ook voor de economie als geheel.
• Economische groei komt uiteindelijk in gevaar als de kwaliteit van leven achteruitgaat en zeker wanneer er ecologische rampen worden veroorzaakt.
• Nationale belangen komen uiteindelijk onder druk te staan wanneer internationale competitie de onderlinge samenwerking belemmert.
Vanzelfsprekend gelijk
Alle politieke partijen hameren op bepaalde punten in de vorm van stellingnames. Ze stralen daarbij een zekere arrogantie uit die moet laten zien dat ze vanzelfsprekend gelijk hebben. Voorbeelden: CDA en BBB hameren op boerenbelangen, VVD op belangen van grote bedrijven en beleggers, PvdA en SP op belangen van mensen met een laag inkomen, GL en D66 op het belang van het klimaat, PVV en Forum op de gevaren van het toelaten van vluchtelingen. Een linkje met het algemeen belang wordt meestal wel gelegd, waarbij het deelbelang als vanzelfsprekend strookt met het algemeen belang, zonder te laten zien hoe het uitpakt voor alle andere deelbelangen. Bijvoorbeeld: geen hogere lasten voor grote bedrijven en beleggers, want dan verdwijnen er banen, terwijl het vooral ten koste gaat van kleine bedrijven en niet-vermogende burgers.
De relatie met het algemeen belang blijft bij al dit soort punten op de achtergrond of zelfs achterwege, maar voor elk van die punten is het juist noodzakelijk om bredere verbanden te leggen. Alleen dan kun je tot evenwichtige oplossingen komen die het algemeen belang optimaal kunnen dienen. Een nieuwe politieke partij met als naam Partij voor Algemeen Belang zou best eens veel kiezers kunnen trekken.
Kortzichtig
Waarom zijn de meeste partijen zo kortzichtig en waarom hebben ze veel te weinig oog voor het belang van de samenleving als geheel? De belangrijkste redenen hiervoor liggen nogal voor de hand: ze zijn bang hun kiezers voor het hoofd te stoten, hun maatschappijvisie wordt ingevuld door grote belangenorganisaties met professionele lobbyisten die hun deelbelang vertekenen als algemeen belang, vooruitschuiven is makkelijker dan vooruitzien, grote ingrepen vragen om moed die ze niet hebben. Het probleem ligt deels ook bij burgers met deelbelangen, want ook zij hebben niet vanzelf oog voor het algemeen belang, zeker niet als bepaalde partijen hameren op hun deelbelangen in plaats van te kijken naar het algemeen belang.
Er is een lawine aan deelbelangen die allemaal die allemaal om aandacht en ruimte vragen
Bij elkaar genomen is er een lawine aan deelbelangen die allemaal om aandacht en ruimte vragen. Dagelijks zie je vertegenwoordigers van een bepaalde sector/branche/beroepsgroep/regio via de media klagen over hun problemen, waarbij ze steevast om meer geld vragen. Probeer daar maar eens mee om te gaan als (zeldzame?) gewetensvolle politicus die wil zoeken naar het algemeen belang, want je wordt meteen neergesabeld als je probeert een deelbelang af te wegen tegen het algemeen belang. Al die deelbelangen hebben het overheidsbeleid in de loop van de tijd zodanig beïnvloed dat je in dat enorme complexe systeem (met veel tegenstrijdigheden en ontelbaar veel onnodige details) het algemeen belang niet eens meer kunt vinden, zie bijvoorbeeld het belastingstelsel
Dominant
De hamvraag is natuurlijk hoe het algemeen belang dominant kan worden gemaakt in de politiek. Wat waarschijnlijk zou helpen, is om het algemeen belang eens scherp te gaan definiëren, op alle beleidsterreinen. Politiek betreft ‘gezaghebbend toedelen van waarden’, zoals politicologen zeggen. Dan moet je die waarden niet abstract verwoorden, maar concreet definiëren en operationeel uitwerken. Dan kun je er effectiever met elkaar over praten.
Duidelijk maken wat basisbehoeften zijn voor alle inwoners geeft tevens aanwijzingen over welke publieke voorzieningen daarvoor nodig zijn. Denk aan wonen, zorg, onderwijs, veiligheid en voedsel. Als er onvoldoende kan worden voorzien in basisbehoeften, wordt het algemeen belang daarmee in elk geval ondergraven. Kennis uit de praktijk kan hier een wezenlijke rol bij spelen.
Verder de toekomst inkijken
Wat zeker ook zou helpen, is om verder de toekomst in te kijken dan de vierjarige termijn waar de politiek nogal eens in gevangen lijkt te zitten. Dat is niet eens een moeilijke opdracht, want diverse adviesorganen en wetenschappelijke instituten hebben daar al heel veel werk voor verzet. Maak daar serieus gebruik van.
Het bij elk onderwerp vooraf uitvoeren van een belangentoets die laat zien welke belangen allemaal in het geding zijn en wie te maken krijgen met voordelen dan wel nadelen, kan helpen om na te gaan hoe het algemeen belang naar voren kan worden gebracht. Transparant maken van de connecties van door de politiek aangewezen bestuurders met deelbelangen hoort daar ook bij. Een afwegingskader dat de deelbelangen in verhouding brengt met het algemeen belang kan helpen om oplossingen te vinden die rekening houden met alle belangen zonder dat bepaalde belangen worden voorgetrokken.
Scherper in beeld
Kritisch kijken naar beleidsdoelen kan ook helpen. Beleidsdoelen lijken meestal vrij logisch of vanzelfsprekend, maar in veel gevallen wordt er te weinig gekeken naar maatschappelijke einddoelen. Bestrijden van drugshandel lijkt logisch, maar of dat leidt tot minder gebruik is zeer de vraag. Mensen met een uitkering naar de arbeidsmarkt dwingen lijkt logisch, maar die dwang kan juist averechts uitpakken. Financiële steun voor huisvesting lijkt nodig, maar helpt juist niet zolang er grote tekorten aan woningen zijn. Algemeen belang wordt daarmee zeker niet gediend.
Beleidsdoelen lijken meestal vrij logisch of vanzelfsprekend, maar in veel gevallen wordt er te weinig gekeken naar maatschappelijke einddoelen.
Als maatschappelijke einddoelen scherper in beeld komen, zal waarschijnlijk ook blijken dat die doelen lastig te bereiken zijn met ingewikkelde wetgeving die te maken heeft met allerlei deelbelangen en dat het algemeen belang juist gediend is met een eenvoudiger systeem.
Diepgaand raadplegen
De ultieme aanpak zou volgens ons zijn om burgers uitgebreid en diepgaand te raadplegen om te weten te komen wat ze echt belangrijk vinden. Natuurlijk komen de deelbelangen dan vrij snel naar voren, maar de grote meerderheid van de burgers is juist zeer begaan met de toekomst, al was het maar ten behoeve van hun kinderen en kleinkinderen. Waarschijnlijk zullen burgers daarbij tevens belangrijke concrete aanwijzingen kunnen geven over wat ze verstaan onder het algemeen belang en de manier om dat belang zo goed mogelijk te dienen.
Volgens ons zullen er ook voldoende aanwijzingen worden gevonden voor de manier waarop politieke partijen hiermee kiezers kunnen overtuigen.
Geef een reactie