Dat de democratische rechtsstaat een even waardevol als kwetsbaar bezit is, wordt algemeen onderkend. In vele toonaarden wordt dan ook beleden dat die democratische rechtsstaat voortdurende aandacht en onderhoud vergt om in stand te blijven. Maar het besef hoe (extreem) groot de kwetsbaarheid van een solide ogende en al lang bestaande democratische rechtsstaat uiteindelijk toch kan zijn, leefde in onze tijd niet of nauwelijks. Snelle ineenstorting was iets uit het verleden; iets uit de Duitse jaren dertig.
Beeld: Pixabay
Helaas. Sinds Trump in januari 2025 voor de tweede keer aan de macht kwam, weten we beter. In een langdurig en zorgvuldig voorbereide en razendsnel uitgevoerde actie (het Project 2025) heeft hij de macht van het Amerikaanse presidentschap extreem uitgebreid tot ver voorbij de grenzen van de democratische rechtsstaat die de VS zo lang kenmerkte. Regeren bij decreet en het passeren en bruuskeren van alle andere machten – politiek, ambtenarij, rechtsspraak, media – lijkt inmiddels in de VS het nieuwe normaal te zijn geworden. Misbruik van (rechts)macht, negeren van adviezen en rechterlijke uitspraken en wijdverspreide corruptie zijn definiërende kenmerken van Trump II.
Magistrale inside story
Wie vindt dat het voorgaande wel erg stellig of kort door de bocht is geformuleerd – wat ik me wel kan voorstellen – moet vooral Regime Change lezen. Het is de magistrale inside story die Maggie Haberman en Jonathan Swan – Witte Huis-journalisten van de New York Times – schreven over het eerste jaar Trump II in het Witte Huis.[1] In een uitermate gedetailleerde en extreem goed onderbouwde reconstructie beschrijven zij hoe binnenskamers de grote beslissingen uit het eerste jaar van Trumps tweede termijn tot stand kwamen.
Vaak doen ze dat door letterlijke weergave van (delen van) gesprekken in de Oval Office en belendende percelen. Een magistrale prestatie, gebaseerd op een enorm aantal off the record-gesprekken met hoofdrolspelers en intimi. Trump zelf was ijdel genoeg om ze te woord te staan (p. 407–414), al doet hij hun boek nu – zonder het overigens gelezen te hebben – af als fake news.
Schokkend en ontluisterend
Was het dat maar – fake news – zou je haast zeggen. Want het beeld dat Haberman en Swan schetsen is even schokkend als ontluisterend. Trefwoorden zouden kunnen zijn: botte macht, onkunde en gebrek aan welke kennis en ervaring dan ook (of het bewust daarvan negeren), wraakzucht en machtsmisbruik om wraak te nemen, corruptie (een vliegtuig van 400 miljoen cadeau), afbraak van de nationale en internationale rechtsordes, persoonlijke verrijking in extreme mate (een eigen zeer lucratieve cryptomunt; hoofdstuk 31), etcetera. Wie denkt dat dit (zwaar) overdreven is, moet vooral het boek lezen. Erger dan in je stoutste dromen, zou ik haast zeggen.
Het misbruik is erger dan in je stoutste dromen
Ik beperk me hier tot een enkel voorbeeld, dat absoluut geen recht doet aan de vele detailrijke reconstructies in het boek. Een extreem voorbeeld van het negeren van een sinds mensenheugenis bestaande en volgens bijna iedereen verstandige machtenscheiding vormen Trumps pogingen om de voorzitter van de FED, Jerome Powell, weg te krijgen omdat hij de rente niet wil verlagen; een wens van Trump maar volgens alle economen onverstandig in een tijd van forse inflatie (hoofdstuk 22).
Hoe de staatsmacht misbruikt wordt, blijkt na de moord op de jonge rechtse activist Charlie Kirk. Ook al is er geen enkele aanwijzing voor een complot toch gebruiken Trump cs. de moord voor een heksenjacht (à la McCarthy decennia eerder) op ‘links’; Democraten en onafhankelijken worden verantwoordelijk gehouden en weggezet als extremisten en terroristen (p. 302 ev.).
Een ander voorbeeld van dit soort misbruik vormt de vervolging, met behulp van Justitie en FBI, van werkelijk iedereen die eerder onder president Biden betrokken was bij de talrijke (zorgvuldige en legitieme) juridische procedures tegen Trump, tegen zijn leugens over ‘gestolen verkiezingen’ en tegen de Capitoolbezetters.
Van onversneden machtsmisbruik en het met voeten treden van werkelijk alle regels van de rechtsstaat is sprake bij de (inmiddels vele) dodelijke aanvallen op vermeende drugsboten in het Caribisch gebied (p. 320 ev.). Ook veel van zijn eigen juridische adviseurs vinden en vonden dergelijk moorddadig optreden onacceptabel.
Irrationeel
Helaas zijn er veel meer van dergelijke voorbeelden te vinden in dit boek: de handelsoorlogen met de rest van de wereld, de Iran oorlog, de ontvoering van de Venezolaanse president Maduro, de binnenlandse cultuuroorlogen, met bijvoorbeeld het Smithsonian Institute en Harvard University, het melodrama rond Musk en DOGE, de commerciële herontwikkeling van Gaza, het drama in vele afleveringen rond de Epstein files.
Hoe irrationeel Trumps gedrag vaak is, blijkt wel als hij in een-en-dezelfde toespraak affordability (betaalbaar levensonderhoud) eerst onzin en oplichterij noemt om vervolgens even later te zeggen dat making America affordable again zijn topprioriteit is. Geen andere politicus zou daar ongestraft mee weg komen, constateren Haberman en Swan (375). Volstrekt irrationeel is ook de combinatie van dodelijke aanvallen op vermeende drugsboten enerzijds en het presidentiële pardon voor Juan Hernandez, oud-president van Honduras en veroordeeld voor de smokkel van 400 ton (!) cocaïne naar de VS anderzijds (376).
De gemeenschappelijke noemer is telkens botte machtsuitoefening, lak aan regels, gewoonten en zorgvuldigheidsvereisten, liegen en bedriegen, negeren van deskundige juridische en beleidsmatige adviezen, wraak nemen op en intimideren van iedereen die ook maar enige kritiek durft te hebben en het systematisch afbreken van alles dat nationaal en internationaal de botte staatsmacht tot nu toe nog enigszins aan banden legde.
Loyale aanhangers benoemen
Haberman en Swan beantwoorden hoogstens impliciet de vraag hoe het zo ver heeft kunnen komen. Heel kort spelen mijns inziens de volgende factoren zeker een rol. De Amerikaanse president heeft, als uitvoerende macht, altijd een vele malen grotere macht gehad dan veel van zijn collega’s. Dat werkt ook door in de bevoegdheid een groot aantal topfunctionarissen binnen de overheid te vervangen, als hij aan de macht komt.
Trump heeft dat gebruikt – en dat is wel ongebruikelijk – om loyale aanhangers te benoemen, ook als ze aantoonbaar geen enkel verstand van zaken hebben (zoals Kennedy of Hegseth) en geen enkele relevante ervaring. Onder normale omstandigheden zou bijvoorbeeld iemand als Pete Hegseth geen schijn van kans gehad hebben om minister van defensie/oorlog te worden (p. 219).
Trump I kon – door Republikeinse congresleden! – nog weggezet worden als a passing episode of craziness (p. 213). Trump II blijkt echter veel, heel veel, geleerd te hebben van de chaos, onkunde en machteloosheid die Trump I kenmerkte. Het radicaal rechtse Project 2025 van de Heritage Foundation maakt deel uit van dat leerproces en van de jarenlange voorbereiding door een kleine fanatieke groep op Trump II.
IJzeren machtsgreep
Heel belangrijk voor Trump is ook dat hij er in zijn eerste periode in geslaagd is het Hooggerechtshof naar zijn (conservatieve) hand te zetten. En, niet te vergeten, Trump heeft nu, anders dan toen, ook de Republikeinse partij in een ijzeren machtsgreep. Elke vorm van kritiek wordt vanuit het Witte Huis beantwoord met scheldpartijen en tegenwerking bij herverkiezing.
Trump heeft nu ook de Republikeinse partij in een ijzeren machtsgreep
Op de korte termijn bleek ook het regeren per presidentieel decreet – Executive Orders – een buitengewoon effectieve overrompelingsstrategie. Geleidelijk lijkt dat effect nu wat minder te worden in de extreem gejuridiseerde samenleving die de VS nog steeds is. En natuurlijk was ook het brede politieke en maatschappelijke draagvlak, waar Trump weer mee aan de macht kwam, van niet te onderschatten belang.
Ten slotte – maar de opsomming is niet uitputtend – speelt een rol dat de regering Trump volstrekt amoreel is; niet gehinderd wordt door enig moreel besef. Geen enkel middel wordt geschuwd om de eigen agenda uit te voeren: ontslag, intrekken van bindend toegezegde subsidies (Harvard!), claims van vele honderden miljoenen dollars wegens vermeende misstappen (onwelgevallige media), het vervolgen van politieke opponenten of juristen die eerder betrokken waren bij procedures tegen Trump en omgekeerd het strooien met amnestie voor onder meer de Capitoolbestormers (die eerder op goede gronden langdurige straffen kregen).
Zelfs mensenlevens tellen niet. Het stoppen van USAID buiten de VS en het ondermijnen van het vaccinatieprogramma in de VS zelf gaan op termijn ongetwijfeld veel slachtoffers kosten. Een recente uitbraak van mazelen in de VS – voor het eerst in decennia; in de zomer van 2026 – is daar een eerste voorbeeld van.
Ontluisterend en verontrustend
Het beeld dat Haberman en Swan van Trump II schetsen is niet alleen ontluisterend en verbijsterend. Het is vooral ook verontrustend. Wat staat ons de komende jaren, met deze president, nog te wachten? Met een president, die zo wispelturig is als Trump, die zo gemakkelijk verkiezingsbeloften breekt (de Iran oorlog) en zo irrationeel – tegen alle adviezen en waarschuwingen in – bestuurt (idem), valt dat eigenlijk niet te voorspellen. Je kunt er – misschien tegen beter weten in – alleen maar het beste van hopen.
Voetnoot
[1] Maggie Haberman en Jonathan Swan, Regime Change. Inside the Imperial Presidency of Donald Trump. 2026. 464 pagina’s. Besproken wordt de Amerikaanse versie. Onder dezelfde titel verscheen ook een Nederlandse editie.
Geef een reactie