Democratische instituties zijn niet alleen afhankelijk van wetten en regels, maar ook van gezag, tegenspraak en het vermogen om fouten te erkennen. Zodra macht belangrijker wordt dan leren en corrigeren, kan een systeem van binnenuit verzwakken. De ontwikkelingen in de Verenigde Staten laten zien hoe snel dat kan gaan. Ook voor Nederland is dat een waarschuwing: een open samenleving moet voortdurend worden onderhouden.
Beeld: Pexels
Regime Change, het boek over het huidige presidentschap van de Verenigde Staten, reconstrueert aan de hand van duizend interviews hoe een systeem van binnenuit verandert terwijl de vormen intact blijven.[1] Het begint al in de eerste honderd dagen met een stortvloed aan besluiten, te snel en te massaal om door pers, rechtbanken of Congres afzonderlijk te laten toetsen. Ze worden genomen in een kleine kring die veel macht naar zich toe trekt en zich nauwelijks laat voeden door experts.
Van justitie wordt een aanvalswapen gemaakt om andersdenkenden uit te schakelen. Journalisten trekken de vergelijking met Nixons beruchte enemies list uit 1971, alleen nu openlijk. En het Hooggerechtshof geeft, in de woorden van de ACLU, een vrijbrief om de wet te breken zolang het via het ambt plaatsvindt.[2] Dit geeft onbegrijpelijk veel vrijheid, bijvoorbeeld voor cryptohandel, oorlogshandelingen of een glorieuze balzaal aan de East Wing die velen doet denken aan Nero’s Domus Aurea.[3]
Verbinding met de kiezer wordt primair via de social media gemaakt op gevoelige onderwerpen. Bijvoorbeeld door de acties tegen criminelen en illegale immigranten.[4] Of door een tarievenoorlog te starten. Het gaat daarbij steeds minder om de feiten en meer om de framing dat er een vijand verslagen moet worden. Heel begrijpelijk voor de kiezer die al jaren niet profiteert van het klassieke systeem in de boze buitenwereld. Het doorbreken van instituties door een ‘verlosser’ voelt dan niet als bedreiging, maar als oplossing. Wie het oude systeem verdedigt, is de vijand.
Psychologen kennen dat patroon als moral disengagement.[5] Elk incident wordt afgezet tegen de vijand of wat zogenaamd door die vijand is veroorzaakt. En als het vervolgens kan worden geframed als een existentiële dreiging, dan is elke tegenmaatregel geoorloofd. Het tegengif voor het klassieke systeem ligt niet in het wegwuiven van het eigen falen, maar in het erkennen ervan. Verantwoordelijkheid nemen in plaats van doorschuiven, als systeem sneller leren te reageren, en de kiezer overtuigen in plaats van wegzetten als dom en kwaadwillend.
Gedupeerd
Wat betekent dit voor ons? Naast het verlies van een betrouwbare partner, faalt ook bij ons het klassieke systeem, en daarom moeten wij nu al stappen zetten. Zo was bijvoorbeeld de Belastingdienst rond de eeuwwisseling nog een van de best functionerende overheidsdiensten ter wereld, geroemd door de Algemene Rekenkamer en gekopieerd door onder meer de Amerikaanse IRS.[6]e Belangrijker dan de techniek was het gezag van de mensen erachter, die focus hielden op uitvoerbare plannen. Sinds de eeuwwisseling verdween dat gezag langzaam en verzwakte de dienst enorm door allerlei onmogelijke opdrachten. De gevolgen hebben we allemaal gezien: iedereen is gedupeerd.
Belangrijker dan de techniek was het gezag van de mensen erachter, die focus hielden op uitvoerbare plannen
Een ander voorbeeld van het falen wordt zichtbaar tijdens de Coronaverhoren. Wie tijdens de coronacrisis onder de enorme druk zijn eigen ongelijk niet kon uitspreken, is menselijk. Wie nu nog geen openheid wil geven over die periode, verzwakt de overheid. En wie een rechterlijke uitspraak jaren later nog steeds afdoet als een kwestie van ‘mening’, vermengt zijn persoonlijke mening of macht met de plicht om het algemeen belang te dienen. Dan houdt een systeem op met leren en dan staat de deur open voor ‘Amerikaanse taferelen’.
Van macht naar gezag
Het is belangrijk dat wij nu leren van deze ontwikkelingen. Het is daarbij cruciaal dat wij onze open samenleving herbevestigen. Het verschil tussen een open en een gesloten samenleving zit niet in de wetten op papier, maar in wat er gebeurt zodra iemand ongelijk krijgt. Een gesloten systeem beantwoordt tegenspraak met macht en angst: wie het probleem benoemt, wordt zelf het probleem. Daarmee verdwijnt de informatie die nodig is om fouten te mogen maken, te kunnen corrigeren en er van te leren.
Een open samenleving doet het omgekeerde: zij overleeft niet ondanks kritiek, maar dankzij kritiek. Rechters, pers en parlement zijn geen hindernissen voor bestuur, maar de zintuigen waarmee een systeem zichzelf bijstuurt voor het algemeen belang.
Dat die waarden onder druk staan is geen toeval, maar onderdeel van wat inmiddels de cultuuroorlogen heet: het gevecht over wie welke waarden mag claimen. Historicus Beatrice de Graaf en theoloog Stefan Paas laten in hun recent verschenen boek De ongelooflijke geschiedenis zien dat het beteugelen van macht, het begrenzen van oorlog en het beschermen van ‘de zwakkere’ geen vanzelfsprekendheden zijn.[7] Om vertrouwen terug te winnen zal de overheid extra moet investeren in groepen die gevoelig zijn voor ‘de verlossers’. Dit kan zonder macht en met gezag als openlijk en op basis van feiten gesproken wordt, er sneller wordt gehandeld en de governance voor iedereen helder is.
Voetnoten
[1] Maggie Haberman en Jonathan Swan, Regime Change, Simon & Schuster, 2026.[2] ACLU, over de immuniteitsuitspraak van het Hooggerechtshof, juli 2024. https://www.aclu.org/news/civil-liberties/supreme-court-grants-trump-future-presidents-a-blank-check-to-break-the-law.
[3] De Domus Aurea (Gouden Huis) was het luxueuze paleis dat keizer Nero na de grote brand van Rome in 64 na Chr. liet bouwen.
[4] Harvard CAPS/Harris Poll, april 2026. https://harvardharrispoll.com/press-release-april-2026/.
[5] Albert Bandura, “Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities,” Personality and Social Psychology Review, 1999.
[6] Eline Nugteren, NRC, 6 september 2026.
[7] Beatrice de Graaf, Stefan Paas en David Boogerd, De ongelooflijke geschiedenis, Prometheus, 2026.
Geef een reactie