We zijn te lang naïef geweest. Ursula von der Leyen vatte het in haar State of the Union samen in één zin: ons handelstekort met China is nu 1 miljard euro per dag. En ook onze digitale afhankelijkheid van de Verenigde Staten is te groot. Ik heb daarom eens met AI gezocht naar oplossingen voor meer onafhankelijkheid. De uitkomst is ongemakkelijk, maar ook hoopgevend.
Beeld: Pexels
Eerst de feiten. Toen China in 2001 lid werd van de Wereldhandelsorganisatie, maakte het ongeveer 6% van alle industriële producten ter wereld. Nu is dat zo’n 30%. Is dat oneerlijk? Deels wel. China gaf in 2021 volgens het IMF 4,5% van zijn bbp uit aan steun voor de industrie, bijna het dubbele van Europa. Chinese industriebedrijven kregen volgens de OESO jarenlang subsidies ter waarde van 2,4% van hun omzet, tegen 0,4% in Europa. En de munteenheid is volgens het IMF ruim 20% ondergewaardeerd.[1]
Maar Europa investeerde ook te weinig en reageerde niet op duidelijke signalen. Mario Draghi becijferde een investeringsgat van honderden miljarden per jaar.[2] Bedrijven keerden winsten uit in plaats van te vernieuwen, en Brussel bleef geloven in een wereldorde met regels terwijl de grote spelers daar al lang afscheid van hadden genomen.
China is de grootste verwerker van negentien van de twintig strategische mineralen, met gemiddeld zo’n 70% van de markt.[3] Van de zeldzame aardmetalen voor permanente magneten werd tot voor kort vrijwel alles in China geraffineerd; nieuwe fabrieken elders komen pas langzaam op gang.[4]
Wie dat in handen heeft, kan een Europese autofabriek, een windpark of een wapenfabriek stilleggen met het tegenhouden van één exportvergunning. Dat is geen theorie meer, dat is de praktijk van de afgelopen jaren.[5]
Anders
Toch laat recente geschiedenis zien dat het ook anders kan. In 2021 kwam 45% van ons geïmporteerde gas uit Rusland. Vier jaar later was dat 12%.[6] Het was duur en pijnlijk, maar het kon en het versneld de energietransitie. Afhankelijkheid is een keuze, en dus ook de afbouw ervan.
Kunnen we dan volledig zelfvoorzienend worden? Nee, en dat hoeft ook helemaal niet. Mijn model laat zien dat het risico zich concentreert in een handvol ketens: magneten, batterijmaterialen, werkzame stoffen voor geneesmiddelen, oudere chips en drones. Daar moet Europa zelf maken en verwerken, voorraden aanleggen en een gezondere wereldmarkt terug te krijgen.[7]
Radicale vraag
En daar zit ook een radicale vraag. Kunnen we leven met minder fysieke producten? Het eerlijke wetenschappelijke antwoord is: niet vanzelf. Wereldwijd is de winning van grondstoffen sinds 1970 verdrievoudigd, en zonder ander beleid stijgt die tot 2060 nog met 60%.[8] Een grote systematische review van ruim achthonderd studies liet zien dat economieën hun grondstofgebruik vaak minder snel laten groeien dan hun welvaart, maar dat een grote en snelle absolute daling zelden voorkomt. Daarvoor is volgens de onderzoekers bewust gericht beleid voor nodig.[9]
En digitalisering lost helpt ook niet automatisch, want ook digitaal is fysiek. In 2022 produceerde de wereld een record van 62 miljoen ton elektronisch afval, 82% meer dan in 2010.[10] Datacenters gaan tot 2030 ongeveer twee keer zoveel stroom gebruiken, en voor chips en stroomelektronica is gallium onmisbaar, een metaal waarvan China 99% van het geraffineerde aanbod levert.[11] De digitale economie vergroot daarmee onze afhankelijkheid dus eerder dan dat ze die verkleint. De oplossing is de productie van duurzamere producten die we langer kunnen gebruiken, niet snel stuk gaan of kunnen repareren.
Hergebruik en slimmer ontwerpen
Dat is het begin van Circulariteit. De tweede stap is hergebruik van materialen. In de EU komt echter nog maar 12,2% van alle materialen uit recycling, slechts 1 procentpunt meer dan negen jaar geleden. Nederland staat met 32,7 procent bovenaan.[12] Europa wil in 2030 een kwart van zijn jaarlijkse behoefte aan strategische grondstoffen kunnen recyclen en er niet meer dan 65 procent van uit één land betrekken.[13] Elke magneet die we uit een oude windturbine, telefoon of wasmachine terugwinnen, is een eigen magneet. De stad is onze nieuwe mijn.
Een derde spoor is slimmer ontwerpen: producten maken van stoffen die overal te vinden zijn. Dat kan al. Renault gaat in Frankrijk een elektromotor zonder zeldzame aardmetalen bouwen, al overweegt het een onderdeel daarvan in China te kopen. En er bestaan inmiddels magneten van gewoon ijzer en stikstof, alleen komen die van een Amerikaans bedrijf dat wordt gefinancierd door het Amerikaanse ministerie van Defensie.[14] Natrium-ionbatterijen hebben geen lithium, kobalt of nikkel nodig, maar zout. Toch staat vrijwel alle productiecapaciteit in China.[15] Een uitvinding zonder eigen fabriek ruilt de ene afhankelijkheid in voor de andere. Dat geldt ook voor olie en gas. We zijn nog steeds te afhankelijk van anderen.
Een derde spoor is slimmer ontwerpen
Tegelijk moet de stroom goedkope wegwerpspullen kleiner. In 2025 kwamen 5,9 miljard goedkope artikelen via webwinkels de EU binnen, vier keer zoveel als in 2022 en voor ruim 90% uit China. Sinds 1 juli betaalt elk artikel in zo’n pakketje 3 euro invoerrecht. Volgens de Nederlandse douane daalde het aantal pakketjes daarna met 46%, al vermoedt zij dat een deel van de handel nu in bulk wordt ingevoerd en in Europa wordt opgeslagen.[16] Het is dus verstandig om de controlecapaciteit te versterken.
En dan de fabriek zelf. China installeerde in 2024 295.000 industrierobots, 54% van alle nieuwe robots ter wereld. Heel Europa kwam op 85.000.[17] Wie weer zelf wil maken, moet slimmer maken: met robots, automatisering en AI die ontwerp, productie en onderhoud aanstuurt. Daarvoor heeft Europa eigen rekenkracht nodig. De EU wil tot zeven AI-gigafabrieken bouwen met zo’n 30 miljard euro aan publiek en privaat geld, maar het grootste deel van het Europese aandeel hangt nog af van de volgende meerjarenbegroting.[18] Dat moet sneller en steviger. En wie AI inzet om onafhankelijk te worden, moet ook op dat punt stappen zetten.
Vier routes
Mijn model zet daarbij vier routes naast elkaar tot 2035. Blijven we open en naïef, dan verdwijnen er nog eens ruim drie miljoen industriebanen in Europa en blijven we voor meer dan 80% afhankelijk van één land voor strategische grondstoffen. Bouwen we een Fort Europa met hoge tariefmuren, dan redden we op korte termijn banen, maar stijgen de prijzen, remt de innovatie en verdwijnt de grondstoffenafhankelijkheid niet. Kiezen we voor gericht spreiden, dan halen we de Europese normen, maar blijven we reageren op anderen.
De vierde, radicale route combineert minder spullen, veel meer hergebruik, slimmer ontwerpen en het beschermen van eigen slimme productie van kritieke producten. Volgens een verkennende berekening verlaagt die route de behoefte aan nieuwe grondstoffen met ongeveer een derde en de afhankelijkheid van één land tot onder de 30%. Dat is geen luchtfietserij: ook het International Resource Panel van de VN becijfert dat ambitieus beleid de verwachte groei van het mondiale grondstoffengebruik met een derde kan terugdringen.[19] Het zou jaarlijks zo’n 1,5% van het bbp aan publieke investeringen vragen. Dat is veel, maar veel minder dan de prijs van chantage.[20]
Betere kaarten
Nederland heeft voor die route betere kaarten dan het denkt. We zijn de circulaire koploper van Europa, al moeten we eerlijk zijn: ook wij halen ons eigen doel van de helft minder grondstoffen in 2030 naar verwachting niet.[21] We bouwen met de chipmachines uit Veldhoven iets wat de rest van de wereld niet kan missen,[22] en onmisbaarheid is in deze wereldorde de sterkste vorm van tegenmacht. Het wordt tijd dat we die machines vol in de EU inzetten. En via de haven van Rotterdam bepalen we mee wat Europa binnenkomt. Maak van Nederland het Europese knooppunt voor stadsmijnen, geef strategische en circulaire fabrieken voorrang op het stroomnet en handhaaf aan de poort streng.
In Brussel klinkt inmiddels de roep dat Europa Chineser moet worden.[23] Ik denk dat dat de verkeerde les is. We winnen niet door China na te doen. We winnen door minder nodig te hebben, alles wat we hebben te blijven gebruiken, te bouwen met wat overal te vinden is, en slim en zelf onze cruciale producten te maken. Minder spullen, meer slimme onafhankelijkheid. Daarmee versterken we onszelf en de vrije wereld.
Bronnen
[1] Beunderman, Van Lent en Kalse, NRC 2026.
[2] M. Draghi, The future of European competitiveness, Europese Commissie, 2024.
[3] International Energy Agency, Global Critical Minerals Outlook 2025 en 2026, en het commentaar With new export controls on critical minerals, supply concentration risks become reality (2025). Volgens de Outlook 2026 is de raffinage van zeldzame aardmetalen de uitzondering waar de concentratie in 2025 niet verder toenam, dankzij nieuwe projecten buiten China.
[4] Europese Commissie, Critical Raw Materials Act, Verordening (EU) 2024/1252, en factsheet bij het voorstel; IEA 2025, zie noot 9.
[5] IEA 2025, zie noot 9.
[6] Europese Commissie, REPowerEU: 4 years on (2026): het aandeel Russisch gas in de EU-gasimport daalde van 45% in 2021 naar 12% in 2025.
[7] Eigen rekenmodel, zie noot 2.
[8] UNEP International Resource Panel, Global Resources Outlook 2024: Bend the Trend, 2024. De winning steeg van 30 miljard ton in 1970 naar 106 miljard ton.
[9] H. Haberl e.a., ‘A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights’, Environmental Research Letters 15(6), 2020.
[10] ITU en UNITAR, The Global E-waste Monitor 2024. Slechts 22,3 procent werd aantoonbaar ingezameld en gerecycled.
[11] International Energy Agency, Energy and AI, 2025, en Key Questions on Energy and AI, 2026: van 485 TWh in 2025 naar circa 950 TWh in 2030.
[12] Eurostat, ‘Over 12% of materials in the EU come from recycling’, 19 november 2025 (circular material use rate 2024).
[13] Critical Raw Materials Act, zie noot 10.
[14] Renault Group, ‘E7A: the next-gen electric motor’, renaultgroup.com; Reuters, 11 november 2025 (einde samenwerking met Valeo, mogelijk Chinese leverancier van de stator); Niron Magnetics, persbericht 7 augustus 2026 (voorwaardelijke lening tot 150 miljoen dollar van het Office of Strategic Capital van het Amerikaanse ministerie van Defensie).
[15] International Energy Agency, ‘Sodium-ion battery momentum grows, but challenges remain’ (commentaar) en Global EV Outlook 2026.
[16] Europese Commissie, EU Customs Reform, 2026; Verordening (EU) 2026/382 van de Raad van 11 februari 2026; cijfers Douane Nederland, september 2026, in Euronews, 14 september 2026.
[17] International Federation of Robotics, World Robotics 2025, september 2025.
[18] EuroHPC Joint Undertaking, AI Gigafactories Call, 30 juli 2026: tot 10 miljard euro publiek (EU en lidstaten) om ruim 20 miljard euro privaat aan te trekken; selectie begin 2027. Dat binnen het huidige meerjarig financieel kader pas 1 miljard euro EU-geld is vastgelegd: PostQuantum, ‘EU AI Gigafactories’, 1 augustus 2026.
[19] UNEP International Resource Panel 2024, zie noot 14. In dat scenario piekt de mondiale winning rond 2040.
[20] Eigen rekenmodel, zie noot 2.
[21] Planbureau voor de Leefomgeving, Integrale Circulaire Economie Rapportage 2025. Ten opzichte van 2016 daalde het gebruik wel, maar vooral door corona en de hoge prijzen na de Russische inval in Oekraïne.
[22] ASML in Veldhoven is wereldwijd de enige leverancier van EUV-lithografiemachines, onmisbaar voor de productie van de meest geavanceerde chips.
[23] Beunderman, Van Lent en Kalse, NRC 2026, zie noot 1.
Geef een reactie