De toeslagenaffaire heeft in Nederland diepe sporen achtergelaten. De aangedane schade is voor sommigen onherstelbaar. Het systeem biedt de burger de mogelijkheid om fouten te maken, waarna achteraf terugbetaald moet worden. Je zou het uitlokking kunnen noemen. En terwijl de aandacht zich weer dreigt af te wenden en een groep gedupeerden achterblijft, zien wij dat er binnen de overheid nog steeds geen fundamentele oplossing is om een volgende toeslagenaffaire te voorkomen.
Recent onderzoek van de NOS wijst uit dat mensen net als eerder in de schulden komen door terugbetalingen van voorschotten ten behoeve van toeslagen. Het huidige stelsel is voor vakmensen in de overheid al lastig te begrijpen, laat staan voor de gewone burger. Vergeet u niet een kindgebonden budget aan te vragen, als u net een kind hebt gekregen en geen huurtoeslag of zorgtoeslag ontvangt?
Daarbij zien we dat inwoners van loket naar loket worden gestuurd. In Nederland moeten de meest kwetsbare mensen de beste kennis en kunde hebben van overheidssystemen en beschikken over de sterkste bureaucratische vaardigheden om daarmee om te gaan, of beter, om te overleven. Zij doen hun best om hun gegevens zo goed mogelijk bij de verschillende instanties aan te leveren, maar zijn bang dat ze iets verkeerd doen omdat ze dan moeten terugbetalen. En uiteindelijk vraagt men dan toch maar niet aan.
Automatisch toekennen
De enige manier om hier iets aan te doen is door een fundamentele herziening van het huidige toeslagenstelsel. Daarom pleiten wij voor een werkwijze die bij onze zuiderburen al meer dan vijf jaar wordt toegepast: het automatisch toekennen van toeslagen.
Het automatisch toekennen houdt in dat inwoners geen aanvraag voor toeslagen hoeven in te dienen, maar automatisch krijgen waar ze recht op hebben omdat de overheid de benodigde gegevens al heeft. Door dit te doen op basis van de brongegevens van de overheid (bijvoorbeeld de Belastingdienst) hoeft niet met voorschotten te worden gewerkt en hoeven mensen niet terug te betalen. Eens gekregen, blijft gekregen.
In Vlaanderen zorgt de nieuwe manier van werken ervoor dat 200.000 kinderen een toeslag krijgen waar ze recht op hebben, die eerder niet door hun ouders werd aangevraagd. Dit zijn de meest kwetsbare gezinnen; die niet afweten van toeslagen, de taal niet goed spreken, niet weten hoe ze een aanvraag in moeten dienen of hier in de hectiek van het overleven niet mee bezig zijn.
Niet gebruik
Ook in Nederland is het ‘niet gebruik’ hoog. In sommige regelingen tot 40 procent. Dat kan terug naar bijna 0 procent. Wees daarbij praktisch in het uitkeren en gebruik gegevens van bijvoorbeeld één of twee jaar oud, als iemands inkomen is vastgesteld. De mensen die er later eigenlijk geen recht meer op hebben omdat hun inkomen omhoog is gegaan, krijgen dan gedurende één of twee jaar een extra duwtje van de overheid.
Het automatisch toekennen van toeslagen vraagt om een goede omgang met privacygevoelige informatie
De arbeidskosten van de overheid voor het controleren van aanvragen, het terugvorderen, het afhandelen van bezwaren en allerhande extra werk, zullen gereduceerd worden. Dat geld gaat dan naar de burgers in plaats van naar ingewikkelde werkprocessen die door toch al overbelaste overheidsorganisaties worden uitgevoerd. Bovendien kan het aantal regelingen dan sterk worden teruggebracht omdat het geld direct op de goede plaats komt.
Ethische commissie
Het automatisch toekennen van toeslagen vraagt om een goede omgang met privacygevoelige informatie. Dat kan door een aparte organisatie op te richten die net als de Kruispuntbank in België zorgt dat geen gegevens worden uitgewisseld, maar gerichte, minimaal noodzakelijke informatie op basis van vragen van overheidsinstanties die beschikken over brongegevens. Dat gebeurt door begrippen zoals ‘inkomen’ op een praktische manier gelijk te trekken en als ‘bouwstenen’ te beschrijven waarmee iedere vorm van automatische toekenning kan worden opgebouwd.
Zorg daarbij voor een ethische commissie die toetst of dit op een goede manier gebeurt en verbied overheidsinstanties om informatie te vragen aan inwoners die al bij de overheid bekend is, zoals dat in meerdere Europese landen in de wet is vastgelegd. Zorg er daarbij voor dat gegevens niet onderling tussen overheidsorganisaties worden uitgewisseld met alle kwetsbaarheden die daarbij komen kijken. In plaats daarvan moet elke uitwisseling altijd via de Nederlandse Kruispuntbank lopen die toeziet op beveiliging, autorisatie en controleert op de privacyregelingen. In het huidige systeem worden veel controles achteraf gedaan, waarin privacy dan kennelijk geen doorslaggevende rol speelt.
Hoopgevend
Een stelselwijziging laat zich niet incrementeel invoeren. De huidige Wet proactieve dienstverlening is ‘een eerste stap’, maar de ambitie moet omhoog. Inkomensgegevens zijn niet beschikbaar met deze wet en uitwisselen van gegevens tussen instanties zonder een goede basis zoals hierboven beschreven is niet de juiste richting. Directe financiering van de kinderopvang is een deel van de oplossing omdat de bedragen die door middel van voorschotten aan ouders worden uitgekeerd omlaag gaan, maar ook dit is niet genoeg. Het volledig afschaffen van toeslagen en onderbrengen in het belastingstelsel is niet haalbaar omdat er behoefte blijft aan maatwerk. Een stelselherziening voor de toeslagen is noodzakelijk. Dat is spannend en gaat gepaard met risico’s in de uitvoering, maar is geen reden om het te vermijden. Niets doen is geen optie.
Een passage in het basisdocument van de formerende partijen is hoopgevend. We roepen het nieuwe kabinet op om het automatisch toekennen van toeslagen mogelijk te maken en hiervoor een organisatie als de Kruispuntbank voor sociale regelingen in te richten. Er zijn al organisaties die dit soort werk doen. Bouw daarop voort met een stevige juridische basis. Want kwetsbare mensen die de dupe worden van het niet goed functioneren van de overheid, dat is niet hoe we het in Nederland willen.
Geef een reactie