De laatste tijd verschijnen er onderzoeken en publicaties die wijzen op het belang van de menselijke factor in het openbaar bestuur. Het zijn uiteindelijk mensen van vlees en bloed, met het hart en het verstand op de juiste plaats, die het verschil maken. Zo verscheen onlangs het artikel De digitale policy entrepreneur als oliemannetje van Albert Meijer, Erna Ruijer en Casper Bos van de Universiteit Utrecht. Zij constateren op platform O dat het vaak niet lukt om digitale problemen en oplossingen op de politieke agenda te krijgen.
Beeld: Pexels
Veel uitdagingen rond digitalisering worden lastig begrepen en vooral gezien als uitvoeringskwesties die bij de ict-afdeling afgehandeld moeten worden.
Het zijn geen zaken waarmee een wethouder of minister kan scoren. En als er al aandacht is voor een probleem op het gebied van digitalisering – zoals bijvoorbeeld op dit moment het thema digitale soevereiniteit en de afhankelijkheid van Big Tech – dan lukt het maar mondjesmaat om daar met passende oplossingen bij aan te sluiten.
Digitale policy entrepreneurs
Volgens de onderzoekers zijn daarom digitale policy entrepreneurs cruciaal. Het zijn oliemannetjes en olievrouwtjes die actief technische expertise, beleidsopties en bestuurlijke aandacht aan elkaar verbinden. Ze verstaan de kunst van het makelen en schakelen, kunnen een vraagstuk op de bestuurlijke agenda krijgen en zijn ook in staat om de politieke en bestuurlijke wensen te vertalen naar technische mogelijkheden van de afdeling die het moet uitvoeren. En soms durven ze ook tegenspraak te leveren: ‘Dat zijn nobele wensen, maar dat gaat de komende jaren gewoon niet lukken.’ Deze mensen kunnen verschillende werelden verbinden en zijn cruciaal voor de effectiviteit van een organisatie.
Een ander onderzoek waarin de menselijke factor aan de orde komt is Strijden tussen signaal en systeem van de NSOB (2026, Wiljan Hendrikx e.a.). Dit onderzoek gaat over de vraag hoe signalen uit de uitvoering gebruikt kunnen worden voor het verbeteren van het beleid. Een signaal begint vaak klein: een professional constateert dat in concrete situaties burgers in de problemen komen door dienstverlening van de overheid. Steeds meer overheden hebben processen ingericht om signalen goed op te kunnen vangen. Toch is het buitengewoon lastig om signalen te laten landen en doorwerken op het juiste niveau in een organisatie. Het is blijkbaar een taai proces om te komen van signalen naar structurele oplossingen.
Het is blijkbaar een taai proces om te komen van signalen naar structurele oplossingen
Structurele opvolging van signalen is vaak het resultaat van vasthoudende professionals. Juist omdat structurele oplossingen zelden één laag treffen, is het noodzakelijk dat professionals blijven investeren in het verbinden van perspectieven. Volhardendheid is daarbij nodig, zonder zekerheid op resultaat. ‘Dat strijden voor de opvolging van signalen speelt zich af in de spanning tussen lagen en logica’s, en dat moet telkens opnieuw gedaan worden. Dat is het type werk waar de publieke dienstverlening op drijft: strijden – niet spectaculair, niet heroïsch, maar hardnekkig en noodzakelijk. Iedere keer opnieuw.’ Aldus de NSOB in Strijden tussen Signaal en systeem.
Nieuwe coalities smeden
De oude Machiavelli wist het alreeds: ‘Niets is zo moeilijk te realiseren als vernieuwing, omdat velen hun belangen aan het bestaande hebben verbonden.’ Verbinders laten zich daardoor niet uit het veld slaan, ze gaan door, linksom of rechtsom, bovenover en heel soms ergens dwars door heen. Zij weten wanneer wat nodig is en handelen ernaar.
Mensen als Roel Bol, voormalig directeur BioBased Economy van het toenmalig ministerie van LNV, of Jacqueline Rutjens, directeur van het Programma Open Overheid van BZK werken op deze manier. Ze hebben een aansprekende visie, weten anderen daarvoor enthousiast te krijgen en zijn niet bang om hun nek uit te steken. Ze weten de buitenwereld met de binnenwereld te verbinden.
Bol deed dat door de krachten van VNO-NCW en Stichting Natuur & Milieu te mobiliseren, Rutjens door samen met anderen de Maatschappelijke coalitie Over informatie gesproken op te richten. Een belangrijk deel van hun werk bestaat uit het smeden van nieuwe coalities en het organiseren van nieuwe verbindingen. Dat gaat niet altijd zonder slag of stoot en botst soms met bestaande kokers of gevestigde belangen.
Met Bol en Rutjens heb ik in verschillende periodes in mijn leven mogen samenwerken en naast hen zijn er honderden mensen in het openbaar bestuur die op deze wijze werken en buiten de lijntjes durven kleuren. Maar er zijn ook vele duizenden die hechten aan hun eigen overzichtelijke mandaat en maar mondjesmaat inmenging van buiten dulden.
Van buiten naar binnen werken
Mensen maken dus het verschil. Dit sluit aan bij de constatering van de Amerikaanse onderzoeker Patton: ‘Where the personal factor emerges, where some person takes direct personal resonsibility for getting information to the right people, evaluations have an impact. (…) Utilization is determined in large part by real, caring human beings.’ Het zou goed zijn als er veel meer oog zou zijn voor de menselijke factor, bijvoorbeeld bij het realiseren van ambities op het gebied van bijvoorbeeld AI en digitalisering of bij het werken aan een slagvaardig overheid.
Geef een reactie