Onlangs liet het Openbaar Ministerie weten dat er in Amsterdam zo’n 200 miljoen euro jaarlijks opgaat aan frauduleus misbruik van toeslagen, uitkeringen en subsidies. Ondanks deze wetenschap voelt politiek en ambtelijk Amsterdam er niets voor over te gaan op handhaving, verscherpt toezicht en controle of juridische acties. Het ligt kennelijk allemaal erg gevoelig en ongetwijfeld is er sprake van complexe systemen, arrangementen en onderbezetting. Er verandert dus niets – sterker nog het probleem van het in dit opzicht falende, lokale bestuur wordt angstvallig uit de publieke discussie gehouden – waardoor overheidsgeld weglekt en terecht komt waar het niet voor bedoeld is.
Beeld: Erik Gerritsen
Eigenlijk – zo blijkt na het lezen van Het onvermijdelijke pad van het leren – heeft de gemeente iemand als Arre Zuurmond nodig. Of beter nog: een hele club Zuurmonden die in staat is onorthodox en oplossingsgericht naar bestuurlijke en maatschappelijke problemen te kijken en die – vaak tegen bestaande regels, opvattingen en weerstanden in – oplossingen forceerden. In het voorwoord van het liber amicorum dat Arre Zuurmond ter gelegenheid van zijn vertrek kreeg aangeboden, staat het helder: ‘De ontwikkeling en betekenis van Arre Zuurmond is in zekere zin het verhaal van zomaar iemand die geraakt is door wat mensen voor elkaar betekenen en hoe publieke instellingen en systemen invloed uitoefenen. Steeds weer blijkt hoe ambtelijk vakmanschap begint bij mensen die vindingrijk en verantwoordelijk verbindingen weten te leggen die eerder niet voor mogelijk werden gehouden.’
Steeds weer blijkt hoe ambtelijk vakmanschap begint bij mensen die vindingrijk en verantwoordelijk verbindingen weten te leggen die eerder niet voor mogelijk werden gehouden
Het boek – samengesteld en geschreven door Guido Rijnja en John Waser – laat niet alleen zien dat Arre Zuurmond zeker niet zomaar iemand is, maar iemand die met zijn stevige opvattingen en onverwachte interventies er mede voor gezorgd heeft dat bestuurders en ambtenaren zich sterker bewust werden van hun maatschappelijke verantwoordelijkheden en dat burgers beter in staat en in stelling konden worden gebracht om hun belangen te verdedigen. Dat het vaak eenmalige acties met eenmalig succes betrof is een treurige vaststelling achteraf, maar het leidde bij Arre Zuurmond niet tot frustratie maar wel tot het inzicht dat taaie ambtelijke en bestuurlijke processen zich niet gemakkelijk laten veranderen. Daar is meer voor nodig, zoals een lange adem.
Tegendraads, kritisch en eigenwijs
Arre Zuurmond, tot 2024 regeringscommissaris voor de Informatiehuishouding, was zeker geen topambtenaar in de gebruikelijke zin des woords. Daarvoor was hij veel te tegendraads, kritisch en eigenwijs. Zijn loopbaan lijkt in eerste instantie nogal grillig: onderzoeker binnengemeentelijke decentralisatie aan de Universiteit van Amsterdam, docent statistiek en computergebruik aan diezelfde universiteit, NWO-onderzoeker aan de Erasmus Universiteit, strategisch adviseur bij Pink Roccade, bijzonder hoogleraar ICT aan de Rijksuniversiteit Leiden, universitair hoofddocent aan de TU Delft, oprichter en partner van het onderzoekbureau Zenc, directeur van de Kafkabrigade, associé van Het Expertise Centrum, ombudsman van de Metropoolregio Amsterdam en voorzitter Ouderpanel gedupeerden Toeslagenschandaal.
Zuurmond wordt gekenmerkt door een groot maatschappelijk hart, gecombineerd met ambtelijk vakmanschap en plichtbesef
Maar hij wordt gekenmerkt door een groot maatschappelijk hart, gecombineerd met ambtelijk vakmanschap en plichtbesef. Zijn activiteiten op een breed terrein laten indirect ook zien hoe bestuurlijk en ambtelijk Nederland zich in de laatste drie decennia ontwikkelde. Met vallen opstaan, dat wel. De (vooral informele) invloed van Arre Zuurmond – en navolgers/vertrouwelingen als Jorrit de Jong en Erik Gerritsen – bij dat alles is opmerkelijk.
Zo wordt zijn in gewone mensentaal geschreven adviesrapport over informatie en de noodzaak tot institutionele innovatie omgedoopt tot De Belgen doen het beter, een succesnummer dat niet alleen bij de rijksoverheid maar ook bij vele gemeenten tot het inzicht leidt dat hun werkwijze drastisch moet worden aangepakt en gewijzigd. Ook dat gaat niet zonder slag of stoot en dat betreft ook de medewerking van Arre Zuurmond als adviseur. Hij laat zich niet graag “overrulen”, ook niet door de burgemeester van Rotterdam die het gesprek opent met de woorden: ‘U heeft wel een grote mond, mijnheer Zuurmon.’ Waarop die laatste riposteert met: ‘Ik ben niet in een positie om dat te ontkennen.; Het kenmerkt zijn onafhankelijke en moedige houding, ook jegens zijn (toekomstige en potentiële) opdrachtgevers.
Het is pas af als het af is
Maar kleinschalige problemen, zoals de vergunningenspaghetti die een Turkse ondernemer die een broodjeszaak in Amsterdam wilde openen tot wanhoop bracht, kregen zijn aandacht. Het leidde tot top-downacties, gesprekken en uiteindelijk tot de oprichting van de Kafkabrigade (die in de verte weer lijkt op de beweging ‘Huh? Wat bedoelt u?’ die allerlei idiote regels publiekelijk aan de schandpaal nagelt). Ook hier doorbrak Zuurmond alle bewust hiërarchische verhoudingen, niet om te provoceren, maar om tot een oplossing te komen (of op zijn minst tot een erkenning van het bestaan van een probleem). ‘Maar zolang structurele verbeteringen achterblijven en mensen in nood aandacht vragen, laat Arre niet los: “het is pas klaar als het af is”,’ aldus het boek dat naast zijn professionele levensloop in zeven bedrijven ook verhelderende bijdragen bevat van Paul Frissen, Erik Gerritsen, May Pastoors en vele anderen.
Herkenbare spiegel
En tenslotte een persoonlijk naschrift – transformatie naar een proactieve, responsieve overheid – waarin hij enerzijds somber blijkt te zijn over de werkelijke transformatie rond energie, jeugdbescherming, sociale zekerheid, defensie-industrie of politie die is vastgelopen, maar anderzijds enthousiast is over de onderstroom, veel initiatieven die werken aan transformatie. De bovenstroom is steeds bureaucratischer en houdt die ontwikkelingen tegen, maar dat is een achterhoedegevecht. De komende jaren zullen de werkelijke doorbraken plaatsvinden. Het is een kwestie van tijd, een kwestie van visie en een kwestie van volhouden. Dat is de – herkenbare – spiegel die Arre Zuurmond ons voorhoudt. Een waardevol boek, vooral in deze tijd van maatschappelijke, politieke en bestuurlijke onrust.
Guido Rijnja en John Waser (2026): Het onvermijdelijke pad van leren; de bedoeling van Arre Zuurmond, uitgeverij Theodorik, Den Haag, ISBN 9789083731704, 255 blz.
Geef een reactie