'Bontkraag' minister heeft protocol nodig

Reactie op Rob-advies Sturen én verbinden

In de verhouding ambtenaar-minister-parlement speelt de ‘functioneel-gepolitiseerde’ ambtenaar een belangrijke rol. Hij vervult een concrete en belangrijke taak in de advisering van de bewindspersoon, in diens relaties met parlement en media, en in de interdepartementale coördinatie, maar dat voorkomt niet dat er ongelukken gebeuren. In een reactie op het Rob-rapport Sturen én verbinden pleit Caspar van den Berg daarom voor een speciaal protocol voor deze ambtenaar. Bovendien moeten ministers ook over de bontkraag van hun functioneel-gepolitiseerde entourage heenkijken.

Recent is het rapport van de Rob Sturen én verbinden uitgekomen, dat gaat over een toekomstbestendige rijksoverheid. Daarin worden onder meer de volgende aanbevelingen gedaan:

  1. In een kwalitatief hoogwaardige rijksdienst moeten ambtenaren zich vrij voelen om hun opvattingen over beleidsonderwerpen te uiten, ook als hun boodschap een lastige en soms politiek ongewenste is.
  2. Politieke ambtsdragers moeten nagaan of zij ambtenaren hiervoor voldoende ruimte geven.
  3. Er moet een protocol komen tussen de rijksdienst en het kabinet, met daarin de basis van de politiek-ambtelijke verhoudingen en de kwaliteitskenmerken van de individuele en collectieve dialoog.
  4. Er moet een mogelijkheid komen om ambtenaren in het parlement te horen, juist in de voortrajecten van beleid. Op die manier kan de informatiepositie van Kamerleden versterkt worden. Het gaat hierbij om een informerende rol, en duidelijk niet om een verantwoordingsrol.

Dat interne tegenspraak en kennisdeling in de rijksdienst belangrijk is en lang niet altijd goed gaat, is onlangs weer eens gebleken in de gevallen van minister Van der Steur (Veiligheid en Justitie – VenJ) en staatssecretaris Mansveld (Infrastructuur & Milieu – IenM). Alle kranten maakten melding dat de minister VenJ in de knel is gekomen ‘door slechte interne informatie-uitwisseling’. Van der Steur zelf wijt zijn onwetendheid aan ‘inschattingsfouten’ op het departement. Naar eigen zeggen was hij ‘summier en met een beperkte focus’ bijgepraat door zijn naaste ambtenaren. Er was een speciale stuurgroep van topambtenaren die zich boog over de vrijlating van Van der G., met daarin de trouwste en hoogste adviseurs van de minister. Toen Van der Steur zijn reactie aan het parlement voorbereidde, heeft waarschijnlijk géén van hen expliciet en duidelijk genoeg verteld hoe het zat. Dat het OM pas twee dagen van tevoren was geïnformeerd, maakte het kennelijk voor hen niet meer nodig om de politiek mogelijk onhandige feiten over de rol van Justitie in het voortraject met de minister door spreken. En daar ging het mis.

Selectief
Ook in het geval van Mansveld ging het over kennisdeling en het al dan niet openstaan voor politiek onwenselijke informatie. De Kamer vindt dat ze door de staatssecretaris ‘selectief, laat en onvolledig’ werd geïnformeerd; de staatssecretaris beschuldigt haar ambtenaren ervan belangrijke informatie niet met haar te delen; en met name de uitlatingen van ProRail-topman Eringa, dat ProRail ‘moet stoppen met meebuigen als het ministerie wil dat slecht nieuws wordt uitgesteld’ duiden op grote problemen.
De vraag is echter of het probleem hier nu werkelijk is dat gewone ambtenaren zich niet vrij voelen om intern hun opvattingen over beleidsonderwerpen te uiten, en dat politieke ambtsdragers ambtenaren te weinig ruimte geven. Uit gesprekken met senior beleidsambtenaren en surveyonderzoek in de rijksdienst komt die tekortkoming niet als zodanig naar voren. Beleidsambtenaren zijn over het algemeen zeer kundig, mondig en uiten hun opvattingen in het bijzijn van hen die dat willen horen.

Beleidsinhoudelijk versus politiek
Het probleem ligt dus niet zozeer daar, maar juist bij de weg die deze op inhoud gebaseerde opvattingen moeten afleggen om bij het oor van de minister te komen. Er is in de rijksdienst een ogenschijnlijk subtiel, maar belangrijk onderscheid gegroeid tussen die functies in het departement waarbij de beleidsinhoudelijke logica de politieke logica overheerst, en die functies waarbij de politieke logica de beleidsinhoudelijk logica overheerst. De functies waarbij de politieke logica overheerst – in de Engelstalige literatuur meestal als entourage aangeduid en door Roel Nieuwenkamp de bontkraag van de minister genoemd – is ook het functioneel-gepolitiseerde deel van het departement te noemen. Deze categorie ambtenaren heeft zich in Nederland pas in de afgelopen vijftien, twintig jaar echt ontwikkeld en is in veel andere landen een duidelijk te herkennen en geïnstitutionaliseerd type ambtenaren. Zij vervullen een concrete en belangrijke taak in de advisering van de bewindspersoon, in diens relaties met parlement en media, en in de interdepartementale coördinatie. So far so good, maar toch gebeuren er geregeld ongelukken, zoals onlangs bij Van der Steur en Mansveld.
Die ongelukken kunnen verklaard worden door een kloof in de belevingswereld en informatiestromen tussen het functioneel-gepolitiseerde deel en de rest van het departement. De scheidslijn tussen het functioneel-gepolitiseerde deel van het departement en het beleidsinhoudelijk-gedreven deel van het parlement is dan ook een relevanter onderscheid in de hedendaagse politiek-ambtelijke verhoudingen dan de klassieke scheidslijn van politieke ambtsdragers versus ambtenaren. De bontkraag is vaak te veel op politiek en beeldvorming gericht om te zien dat het voorleggen en doorspreken van tegengeluiden, en politiek ongewenste informatie, met de minister een wezenlijk onderdeel van goed bestuur én van politiek succes is. Zo wordt de ‘politieke antenne in overdrive’ een valkuil in plaats van een beschermengel. En dan gaat een bewindspersoon en een departement ‘dobberen op de tijdsgeest’, zoals het rapport mooi verwoordt.
Zo is te verklaren dat rondom Van der Steur (net als rondom zijn voorganger Opstelten) vele ambtenaren goed op de hoogte waren, maar de cruciale informatie niet op zijn werktafel terecht kwam, en zo is te verklaren dat rondom Mansveld belangrijke informatie steeds onvoldoende onder haar ogen kwam.
Een protocol over politiek-ambtelijke verhoudingen zou daarom in ieder geval moeten benadrukken dat ministers in staat en bereid moeten zijn om óver de bontkraag van hun functioneel-gepolitiseerde entourage heen te kijken. Het zou het functioneel-gepolitiseerde deel van het departement apart moeten benoemen en aangeven dat het gaat om de verhoudingen:

(a) tussen bewindspersoon en zijn/haar directe adviseurs
(b) tussen bewindspersoon en het bredere apparaat
(c) tussen ministeriële entourage en het breder apparaat

Ambtenaren in het parlement
Dan nog het punt van het verbreden van de mogelijkheden om ambtenaren rechtstreeks door het parlement te laten horen. Het rapport maakt een zeer terecht punt dat het vreemd is dat ambtenaren wel áchteraf in een parlementaire enquête, maar niet vóórafgaand aan politieke besluitvorming gehoord kunnen worden. Het is een interessante gedachte om deze informatiestroom gecontroleerd te verbreden. De actuele voorbeelden geven aan dat topambtenaren op de inhoud in veel gevallen beter in staat zijn om te informeren en zeker in staat zijn om dit binnen de lijnen van de ministeriele verantwoordelijkheid te doen. Zonder de borging van de ministeriele verantwoordelijkheid is de ambtenaar in de Kamer vogelvrij en is de positie van de minister bijna op voorhand onhoudbaar. Voor departementale ambtenaren zijn daarbij geen problemen te voorzien. Maar de vraag is of bestuurders van grote uitvoeringsorganisaties en van bedrijven waarvan de staat enig aandeelhouder is, even goed in zijn staat binnen die lijnen van de ministeriële verantwoordelijkheid het parlement kunnen informeren.

Vond je dit artikel interessant? Lees alle artikelen van: Caspar van den Berg
Deel dit artikel

Er zijn nog geen reacties op dit artikel

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

*