Het idee van een basisinkomen heeft inmiddels een serieuze plek in de studies over de toekomst van ons socialezekerheidsstelsel verworven.[1] Daarin wordt gewezen op de vele positieve effecten van een basisinkomen. Alleen met betrekking tot de gevolgen voor de arbeidsmarkt zijn de verwachtingen minder positief. Maar waarop zijn die voorspellingen gebaseerd?
Beeld: Pexels
De term basisinkomen wordt in discussies gebruikt voor alle vormen van een universele en onvoorwaardelijke toelage. In dit artikel wordt er een netto-uitkering voor iedereen, op het niveau van het bestaansminimum mee bedoeld. Om het budgetneutraal mogelijk in te voeren zouden alle toeslagen, heffingskortingen, uitkeringen en aftrekposten komen te vervallen en zou het huidige tarief in de eerste schijf van de inkomstenbelasting vervangen worden door een vlaktaks van 50 procent.
Nog nergens ter wereld bestaat er een basisinkomen, zodat wetenschappelijk onderzoek naar de gedragseffecten slechts op basis van theoretische modellen kan plaatsvinden. En volgens deze modellen zou inderdaad de werkbereidheid afnemen. Zo berekent het Centraal Planbureau (CPB) dat de invoering van een basisinkomen, ongeveer op het niveau van de huidige bijstand, tot een vermindering van het arbeidsaanbod van 3,3 procent zal leiden.[2] Deze uitkomst zal slechts indicatief bedoeld zijn, aangezien het CPB zelf in het rapport aantekent dat de economische effecten van invoering van zo’n basisinkomen met meer dan de gebruikelijke onzekerheden zijn omgeven.
Bullshitbanen
De concrete vraag is wat een individu zou doen als hij of zij niet meer hoeft te werken om in zijn eigen bestaan te voorzien. Het antwoord op die vraag is afhankelijk van tal van factoren die per individu verschillend zullen zijn. Het zal voor de hand liggen dat chirurgen, leerkrachten of succesvolle ondernemers gewoon doorgaan met de realisatie van hun levensvervulling. Maar of dat ook geldt voor bijvoorbeeld schoonmakers, vuilnisophalers of vakkenvullers is het nog maar zeer de vraag. Dat zou ook kunnen gelden voor de ongeveer 10 procent werkenden in zogenaamde bullshitbanen; dat wil zeggen banen waarvan de betrokkene zelf van oordeel is dat het werk dat hij doet nutteloos is.[3]
Zonder enige twijfel geldt dat bij het bestaan van een basisinkomen op het minimale bestaansniveau, niemand meer hoeft te werken om te leven. Dat zou een paradigmaverschuiving betekenen ten opzichte van nu. Niemand kan nog met zekerheid voorspellen hoe het individu zijn gedrag aan die verworven vrijheid zal aanpassen. We zullen dus slechts door logisch te redeneren tot serieuze aannames kunnen komen.
De mens streeft naar meer en vergelijkt zichzelf graag met anderen
En logisch redenerend zien we een duidelijk causaal verband tussen het zeer hoge percentage deeltijdwerkers en het fenomeen dat in het economisch jargon wordt aangeduid met de armoedeval. Als iemand vaak nog geen 10 of 15 procent netto overhoudt van een extra uur werken, omdat de toeslagen tegelijkertijd afnemen, wordt de motivatie van deze werknemer wel erg op proef gesteld. Dat wordt heel anders met een basisinkomen, waarbij diezelfde persoon opeens de helft van het extra inkomen overhoudt. De verleiding om dat extra uur te werken wordt daarmee veel groter. Te meer daar dit aansluit bij de preference- en referencedrift die de mens van nature eigen is. De mens streeft naar meer en vergelijkt zichzelf graag met anderen. Deze psychologische fenomenen staan haaks op de veronderstelde ‘hangmatcultuur’ die tegenstanders van het basisinkomen veronderstellen.
Uit de gratie
Met een minimale bestaansgarantie is niemand meer, omwille van zijn bestaan, verplicht in een baan te blijven zitten of na schoolverlating de eerste de beste baan aan te nemen. Het gevolg zal zijn dat werkenden gemakkelijker om zich heen gaan kijken of er een baan is die nog meer voldoening geeft. Dit sluit aan bij de permanente behoefte van de mens aan werksatisfactie, zelfrealisatie en erkenning.
Door de relatieve vrijheid om de beste baan te vinden gaat de productiviteit omhoog. En dat is goed voor onze economie.
Werkgevers die veel bullshitbanen te vergeven hebben zullen, onder het bestaan van een basisinkomen, meer moeite krijgen hun vacatures ingevuld te krijgen. Deze werkgevers zullen hun verdienmodel moeten aanpassen of raken uit de gratie. Dat geldt ook bijvoorbeeld voor bedrijven in de glastuinbouw, slachthuizen en distributiecentra. Uitfasering van deze sectoren zou onze economie weinig schade berokkenen vanwege de geringe bijdrage aan onze economie en de hoge maatschappelijke kosten die ze vergen. De overtollige werknemers in deze sectoren behouden hun bestaanszekerheid met een basisinkomen en kunnen zich laten omscholen naar beroepen met een hogere werksatisfactie en economische toegevoegde waarde.
Kampioen flexwerken
Naast het Europees kampioenschap deeltijdwerken, met de armoedeval als belangrijkste oorzaak, is ons land ook kampioen flexwerken. Ons land telde eind 2024 ongeveer 2,7 miljoen flexwerkers en 1,3 miljoen zzp’ers.[4] Deze groepen werkenden leiden in het overgrote deel van de gevallen een onzeker bestaan. Zij zouden met de zekerheid van een inkomensgarantie er heel wat geruster en daardoor productiever op worden. Zij zullen er zeer bij gebaat zijn om, in geval van een tijdelijk teruglopende vraag naar hun diensten, niet direct de pij aan de wilgen te hoeven hangen, maar naarstig op zoek te gaan naar andere werkopdrachten.
Beide fenomenen, flexibilisering van de arbeidsmarkt en deeltijdwerk, zijn symptomen van een sterk veranderde arbeidsmarkt. De impact op onze economie en samenleving is bijzonder groot. Dat mogen we niet negeren. Het hier voorgestelde basisinkomen is daarop het enige juiste antwoord.
Bij het bestaan van het basisinkomen zal een brede herschikking van werk en herschikking van het loongebouw plaatsvinden
Naast bullshitbanen en banen in weinig economisch en maatschappelijk renderende sectoren zijn er sectoren die juist heel cruciaal zijn voor onze samenleving. Bijvoorbeeld schoonmakers, vuilnisophalers, bewakers, etcetera. In deze sectoren is er al personeelsschaarste en onder gelijkblijvende omstandigheden zou dat verslechteren. Het enige passende antwoord is om te vertrouwen op het mechanisme van vraag en aanbod. Gezien de relevantie van dit soort werkzaamheden zal een hogere beloning voor deze beroepsgroepen vanzelfsprekend zijn.
Überhaupt zal bij het bestaan van het basisinkomen een brede herschikking van werk en herschikking van het loongebouw plaatsvinden. Dat wordt nog versterkt door de steeds bredere inzet van artificiële intelligentie, die op ingrijpende wijze banen doet verdwijnen, nieuwe banen creëert en de inhoud van de meeste banen drastisch zal veranderen. Met een basisinkomen zijn we ook bestand tegen de onzekerheden die dit met zich meebrengt.
Ook zullen werknemers, door de bestaanszekerheid die een basisinkomen garandeert, niet alleen eerder op zoek gaan naar een baan die de meeste kans op erkenning, voldoening en zelfverwerkelijking biedt, maar zullen ook meer mensen de stap naar ondernemerschap durven te maken.
Vraagtekens
Aan de andere kant van het spectrum zullen mensen die nu in een uitkering zitten, of behoren tot de categorie onbenut arbeidspotentieel, gemakkelijker de stap naar werk maken. Immers, ieder gewerkt uur levert een extra inkomen boven het basisinkomen op.
De conclusie kan niet anders zijn dan dat een basisinkomen ertoe leidt dat de arbeidsmarkt dynamischer wordt, de motivatie van werknemers toeneemt en daarmee de productiviteit stijgt.
Al met al zijn er veel vraagtekens te plaatsen bij het idee dat een basisinkomen het arbeidsaanbod in kwantitatieve zin zal verminderen. Het zou raadzaam zijn dat het CPB verder onderzoek doet naar de gedragseffecten van alle werkenden en niet-werkenden, met of zonder uitkering, na invoering van een basisinkomen.
Voetnoten
[1] Onder andere IBO-studie, Vereenvoudiging Sociale Zekerheid; Fichebundel, juni 2023 en CPB en SCP in Kansrijk Armoedebeleid; 2020.
[2] CPB: Doorrekening stelselherziening socialezekerheids- en belastingstelsel FvD, februari 2020.
[3] De Beer et al. Waarde van Werk Monitor 2021; AIAS-HSI, UvA.
[4] CBS Statline; arbeidsmarktcijfers 2024.
Geef een reactie