Binnen of buiten de systeemgrenzen?

Verschillende van mijn collega-innovatoren zie ik nog weleens vol verve dromen ‘dat iedereen bij de overheid innovatief zou moeten zijn’. Dan denk ik altijd even: ‘Huh?’ Want laten we wel wezen, het gros van onze overheidsactiviteiten zijn repeterende processen. Gebaseerd op maakbaar- en voorspelbaarheid.

Beeld: Shutterstock

Denk maar eens aan de tien miljoen auto’s die dagelijks over het Rijkswaterstaat-netwerk razen. Of de vijftien miljoen aanslagen die de Belastingdienst jaarlijks verwerkt. Of de vier miljoen maandelijkse AOW-uitkeringen die de SVB verzorgt. Of de acht miljoen verkeersboetes die het CJIB afwikkelt. Of de dertigduizend gevangenen waar de Dienst Justitiële Inrichtingen verantwoordelijk voor is. Of het kwart van Nederland dat onder het NAP woont en dagelijks ook graag droge voeten wil hebben. Logisch dat je binnen die processen steeds streeft naar optimalisatie of verbetering, maar wel graag binnen de bestaande systeemgrenzen. Passend in de slogan: doing the same thing better.

Proven technology graag!

Je zou er toch niet aan moeten denken dat hier innovatoren in charge zijn. Want bij de uitvoering van dit soort processen wil je echt geen risico’s lopen. En bovenal gebruikmaken van proven technology. Zonder verrassingen graag! Zeg nou zelf, als jij geopereerd wordt, dan hoop je toch ook dat een chirurg heel braaf het beproefde protocol volgt? En die piloot die jou veilig afzet bij een feeëriek zonnig vakantieoord… Daar verwacht je toch ook niet van dat hij of zij opeens lekker creatief of innovatief gaat vliegen?

Kijkend vanuit het grotere plaatje

Maar hoe anders kijken we aan tegen de collega’s die verantwoordelijk zijn voor systeeminnovaties. Van hen verwachten we toch een compleet andere houding. Niet zozeer gericht op het verbeteren (doing the same things better), maar op het vernieuwen (doing new things together). Dus over ketens heen, domein- en opgavegericht, end-to-end ingericht, in een ecosysteem in cocreatie met anderen. Vanuit een coalition of the willing. Kijkend vanuit het grotere plaatje om zo de grenzen van het bestaande systeem op te kunnen rekken. Vanuit een verbindende overheidsrol waarbij je een appel doet op verantwoordelijkheid. Een houding die het verschil tussen management en leiderschap typeert. Wat Jaap Smit in zijn boekje Zonder kompas geen koers kernachtig samenvat:

• leiders volgen de regels niet, maar maken de regels;
• leiders imiteren een voorbeeld niet, maar zijn een voorbeeld;
• leiders benaderen het vraagstuk niet om wat gedaan moet worden, maar wat gedaan kan worden;
• leiders verliezen zich niet in de ‘waan-van-de-dag’, maar focussen zich op de lange termijn en het inslaan van nieuwe wegen.

Anders gezegd: grenzen stellen, richting geven, niet wachten op toestemming… Dat zijn daden van leiderschap. Gericht op het doorbreken van vastgeroeste patronen.

Compleet anders

En dat betekent dat van onze systeeminnovatoren wordt verwacht dat ze op een drietal fronten een compleet andere benadering kiezen:

• geen jaarhorizon, maar een concreet 2030/2035-vergezicht met duidelijke strategische doelen en innovatie-focuspunten;
• geen intern ingericht hiërarchisch proces, maar een netwerk van stakeholders, quatro helix van opzet. Waarbij je een appel doet op intrinsieke motivatie. Vanuit een coalition of the willing. Georganiseerd vanuit een netwerk. Gebaseerd op vertrouwen. Waarbij het wenkende perspectief, het gemeenschappelijke hogere doel een belangrijk bindmiddel is;
• niet sturen op kosten en 0-risico’s, maar investeren in toekomstige waarde gebaseerd op klinkende valuecases, gebruikmakend van risk appetite. 

Los uiteraard van hun verbindende rol met die primaire processen. En natuurlijk gaat dat niet vanzelf. De bekende Amerikaanse chirurg en uitvinder Thomas Fogarty waarschuwde ons daar al lang geleden voor: one of the hardest things about innovations is getting people to accept that the way they work might not be the best.

Ook straks in een gaaf land

Maar zeg nou zelf, wat hebben Brainport Eindhoven, Connected Transport, de Omgevingswet, Foodvalley Wageningen, het Hoogwaterbeschermingsprogramma, Hansken-platform, Modal Shift, P-Direkt, Rijksincasso, Ruimte voor de Rivier of Wind op Zee met elkaar gemeen? Juist, dat de bestaande systeemgrenzen zijn opgerekt. Gericht op waardecreatie, zodat onze drie schattige kleindochtertjes straks ook in een gaaf land kunnen wonen dat – net als nu – fier staat te pronken in de top 10 van rijkste/gelukkigste landen. Passend bij de bekende slogan innovation is change that unlocks new value. En dat begint bij het besef dat reguliere/repeterende processen en systeeminnovaties totaal – maar dan ook echt totaal – verschillende processen zijn. Die dan ook om totaal andere competenties vragen van zowel onze professionals als hun bovenbazen. En avant!