Burgerperspectief op burgerparticipatie

Politici en bestuurders hebben burgerparticipatie hoog in het vaandel staan. Zeker als de verkiezingen in zicht zijn. Haast wekelijks wordt door een overheid wel een congres, meeting, symposium of andere activiteit georganiseerd met hun burgerparticipatiebeleid als thema waarbij met name de overheidskant van burgerparticipatie centraal staat. Al dan niet ondersteund door geselecteerde wetenschappers/adviseurs/deskundigen en soms een enkele burgerinitiatiefparticipant, wat de associatie oproept met een alibi-rol. We (c.q. de Stichting Burger & Overheid) gaan dit nu eens specifiek bekijken vanaf de kant van de actief aan burgerparticipatie deelnemende burgers. Wat zijn hun ervaringen?

Beeld: Pexels

Burgerparticipatie is meedoen en daadwerkelijk invloed uitoefenen van burgers op beleid en bestuur. En is bovenal een relationele vraag: hoe gaan burgers en de overheid met elkaar om, zowel in het samenwerkingsproces als inhoudelijk. Voorts gaat het er vooral om hoe burgerparticipatie uitwerkt in de praktijk van alledag. Intenties, procedures, instrumenten en planning zijn aardig binnen de overheidskolom, maar the proof of the pudding is in the eating, ofwel: wat betekent het in de praktijk. Anders gezegd, een zorgvuldige lange aanloop binnen de overheid kan waardevol zijn maar is irrelevant zonder sprong naar een gezamenlijk resultaat. De bestede tijd en de kosten zijn dan weggegooid.

Praktijk is leidend
De Stichting Burger & Overheid heeft in het kader van de lopende samenwerking met de directie Participatie van het ministerie van I&W een reeks werkbezoeken en een daaruit voortvloeiende werkbijeenkomst georganiseerd rond burgerparticipatie. Medewerkers van de ministeries van I&W en BZK zijn hiervoor uitgenodigd. Hierbij waren de uitgangspunten: de praktijk is leidend en de ervaringen van burgers met burgerparticipatieprojecten staan centraal. Uiteindelijk doel daarvan was om te komen tot een set oplossingsrichtingen als basis voor een verbeteragenda.
In dit eerste artikel van het tweeluik wordt ingegaan op de opzet van het initiatief en het programma en de uitkomsten van het werkbezoek, voor ambtenaren van I&W en BZK, van 22 oktober 2025. Tijdens het werkbezoek ging het allereerst om: 1) locatieverkenningen, gevolgd door 2) presentaties van praktijkdeskundige burgers over hun ervaringen met concrete burgerparticipatieprojecten en trajecten. In het tweede artikel zal worden ingezoomd op de opzet en uitkomsten van de werkbijeenkomst van 14 april 2026, waarbij ervaren 3) knelpunten vanuit burgerperspectief aan de orde komen en 4) oplossingsrichtingen ter verbetering centraal staan. Een praktisch en constructief format dat navolging verdient in andere regio’s, gelet op verschillen in beleid, couleur locale, ervaringen met burgerparticipatie-initiatieven en samenwerking tussen burgers en overheden.

Werkbezoek
In essentie is de relatie tussen burgers en overheid sterk onevenwichtig bij burgerparticipatie. De inzet van burgers is niet betaald, op vrijwillige basis en in hun vrije tijd. De aanwezige faciliteiten van de overheid qua beschikbare informatie, kennis, financiële middelen en bevoegdheden staan in geen verhouding tot die van burgers. Ook kan de inzet vanuit de overheid bij burgerparticipatie vaak niet los gezien worden van het interne belang van de betreffende organisatie. De overheid en in het bijzonder de met burgerparticipatie belaste onderdelen van de ministeries van I&W en BZK richten zich vooral op het versterken van burgerparticipatie aan de overheidskant. Betekenisvolle burgerparticipatie van twee partijen (overheid en burgers) met sterk uiteenlopende rollen en faciliteiten krijgt pas een kans bij een gelijk speelveld, wat essentieel is voor een creatief proces, gebaseerd op een constructieve inhoudelijke dialoog. De bedoeling van het werkbezoek en de werkbijeenkomst was dan ook om het inzicht van ambtenaren van I&W en BZK in de diversiteit, optiek, werkwijze, uitgangspunten en ervaringen van burgers bij participatie te vergroten.
Drie gemeenten stonden bij het werkbezoek van 22 oktober 2025 centraal, namelijk Voorschoten, Leidschendam–Voorburg en Kaag en Braassem. Voorafgaand aan de presentaties van in totaal een zestiental burgerinitiatieven werden de specifieke locaties bezocht om een beeld te krijgen van de locatie en de betreffende context. Elk initiatief is door de participerende burgers zelf toegelicht.

Burgerinitiatieven Voorschoten
In de bestuurskamer van de plaatselijke tennisvereniging werden in Voorschoten de volgende burgerinitiatiefprojecten toegelicht.

• De Rijnlandroute: een tweemaal tweebaans provinciale weg met 15 miljoen autobewegingen per jaar die op maaiveld dwars door Voorschoten gepland was en door het burgerinitiatief van het Team Compromis RijnlandRoute op vier wezenlijke punten is aangepast, met als belangrijkste resultaat een boortunnel onder geheel Voorschoten (de Corbulotunnel). De inpassingsoptimalisaties van het burgerinitiatief waren in het kader van: zij de weg en wij geen last. Het ging om een provinciaal project dat ongeveer 1 miljard euro heeft gekost.
• Tegen Leiden aan is een nieuwe wijk gerealiseerd (de Fortuynwijk). Op zich een goede zaak. Maar signalen vanuit burgers dat de grond instabiel is langs de Korte Vliet (door projectontwikkelaar gepareerd via een ‘mandeligheid’, een soort VVE voor het buitengebied) alsmede  zorgen dat de regionale verkeersafwikkeling door de nieuwe wijk plaats ging vinden, leidden tot een verbeterd alternatief vanuit burgers (genegeerd). Ook de prijzen van aldaar gebouwde koopwoningen werden in de planfase verdubbeld en bezwaren hiertegen vonden ook geen gehoor bij gemeente en projectontwikkelaar / bouwer.
• Vlak bij het station van Voorschoten ligt langs woonhuizen een groenstrook met gras, speelweiden en speelplaatsen voor kinderen (Geestwoningpad). De buurt heeft met redelijk succes eerder geageerd tegen plannen hier parkeerterreinen van te maken (met onder meer als argument: weren langparkeerders Schiphol). Ook recentere plannen om hier gestapelde flexwoningen neer te gaan zetten zijn door het buurtburgerinitiatief met inhoudelijke argumenten gepareerd.
• Alliantie Burgers Voorschoten is de naam van een burgerinitiatief dat zich niet slechts richt op projectmatige burgerinitiatieven (trekken of duwen) maar specifiek ook op versterking van het lokale beleid en bestuur. Onderzoeken naar onder meer de kwaliteit van beleidsnota’s, eigen initiatieven zoals een maandelijkse digitale burgerpeiling (De Stem van Voorschoten), oprichting HuurdersBelangenVereniging Voorschoten, duurzaamheidsproject Plint en de Bestuurs-Effect-Rapportage Voorschoten (wat heeft het college van B&W in het coalitieakkoord beloofd en wat is er na vier jaar van waargemaakt) zijn enkele voorbeelden (zie: https://www.alliantie-burgers-voorschoten.nl/ ).
• Andere burgerinitiatieven die zijn toegelicht: door hoogspanningsmasten in de weilanden langs het spoor te onderkabelen (met rijkssubsidie van 85 procent) kan ruimte voor woningbouw worden vrijgespeeld en probleemmasten in dezelfde wijken worden verplaatst of ondergronds gebracht. De Alliantie Burgers Voorschoten heeft het initiatief genomen, als eerbetoon aan de teamleider van het burgerinitiatief Churchill Avenue, diens naam te geven aan het Willem van der Pol-pad (vroegere naam: N11 West Nee pad). Omwonenden hebben geageerd tegen de nieuwbouwplannen voor een gezondheidscentrum met erg veel appartementen erboven als kostendrager (Jan Evertsenlaan). Tot slot het Nicolaespark (een oude vuilstort) waar de gemeente tijdelijke woningen neer wilde zetten maar de buurt opteerde voor een parkontwikkeling met als resultaat een gebiedsmoratorium voor 10 jaar.

Burgerinitiatieven Leidschendam-Voorburg
Vervolgens is het gezelschap naar Leidschendam-Voorburg gegaan voor diverse locatiebezoeken. In de daaropvolgende presentaties in het gebouw van een voetbalvereniging kwamen de volgende burgerinitiatiefprojecten aan de orde.

• In het meest noordelijke deel van het natuur- en recreatiegebied Vlietland wil een projectontwikkelaar 222 luxe vakantiewoningen, als beleggingsobject, bouwen. Dit speelt al zo’n 20 jaar en de weerstand vanuit de bevolking en diverse burgerinitiatieven is majeur. Een complex dossier met provincie als eigenaar en toezichthouder.
• Voor het laatste park van Leidschendam-Noord (Schakenbosch) heeft een projectontwikkelaar uitsluitend plannen voor dure koopwoningen. Ook dit leverde veel commotie, weerstand van burgers en een burgerinitiatief op. Doordat GroenLinks plotseling tussentijds overstapte van oppositie naar coalitie is het plan toch door de raad gekomen.
• De BurgerKrachtCentrale is een netwerkorganisatie van inwoners die initiatieven vanuit burgers met raad en daad bijstaat, expertise en ervaringen deelt, de LeefbaarheidsEffectRapportage bepleit en een jaarlijkse prijs uitreikt aan het meest aansprekende burgerinitiatief in de gemeente (zie: BurgerKrachtCentrale Voorburg Leidschendam Stompwijk).
• Naast de Appelgaarde (wooncomplex) bij een van de drukste treinstations van Nederland wordt meer woningbouw gepland. Bewoners verzetten zich hier niet tegen, maar wel tegen de massaliteit, hoogte en bijkomende effecten als congestie. Een langdurig proces met veel beleidsmatige randvoorwaarden dat zeker niet optimaal is verlopen.
• In Voorburg-West komen veel hoogwaardige landelijke infrastructuurverbindingen direct naast woonwijken fysiek bij elkaar (spoor, snelwegen, regionale ontsluitingen), hetgeen leidt tot een sterk versteende leefomgeving. Een burgerinitiatief tracht de kwaliteit van de woon- en leefomgeving te verbeteren onder meer door het ondergronds brengen van infrastructuur.

Burgerinitiatieven Kaag en Braassem
De volgende stop was Hoogmade in de gemeente Kaag en Braassem, waar gekeken werd naar een mogelijk uitbreidingsgebied van woningen, de herstelde kerk en de bedreigde laatste supermarkt in het dorp. Vervolgens werden er presentaties verzorgd in het Kerkje aan de Does.

• Door de Dorpsraad van Hoogmade is het initiatief genomen om samen met de gemeente een toekomstplan voor het dorp op te stellen; zie https://dorpsraadhoogmade.nl/2025/02/24/eindresultaat-dorpsperspectief-hoogmade-2040/. Dit betreft een omvattend plan voor woningbouw, landschap/natuur, recreatie, verkeer, dorpshart. Het was een succesvol participatietraject, waarbij nog afgewacht moet worden wat er concreet van terechtkomt. De gemeente had veel kunnen vastleggen in een raamovereenkomst met grootgrondbezitter Stichting Erven Cornelis Sprongh, maar heeft ervoor gekozen de operationalisering geheel aan de grondeigenaar over te laten.
• Een belangrijk burgerinitiatief in Hoogmade betrof de wederopbouw van de in 2019 uitgebrande katholieke kerk. Dat is een forse opgave gebleken, maar de groep burgers die zich hiervoor heeft ingespannen, heeft het zodanig en zolang volgehouden dat de kerk in 2024 weer in volle glorie kon worden geopend. De kerk heeft in dat jaar tevens gediend als locatie voor drie participatiebijeenkomsten over het dorpsperspectief, waaraan per bijeenkomst ruim 250 inwoners deelnamen, op een totale bevolking van Hoogmade van 1.750 inwoners.
• Vanuit de Dorpsraad is ook het initiatief genomen om de supermarkt voor het dorp te behouden. Hier is een aparte stichting voor opgericht, die geld heeft verzameld door het uitgeven van obligaties aan inwoners en een lening aan te gaan met de parochiële Caritas. Vervolgens is gezocht naar een nieuwe ondernemer en die is halverwege 2025 ook gevonden.

Het overall beeld was divers en de insteek van de dag bleek relevant voor de aanwezige ambtenaren. De nogal volle dag werd besloten met een drankje en de toezegging wederom bijeen te komen om in te zoomen op de door burgers ervaren knelpunten voor, tijdens en na het participatieproces en deze te vertalen naar oplossingsrichtingen ter verbetering. In deel 2 van dit tweeluik wordt hierop ingegaan.