Negenendertig rapporten. Zoveel publiceerde de Algemene Rekenkamer sinds 2012 over problemen in de strafrechtketen.[1] Het laatste, van dit voorjaar, bevat het zwaarste oordeel: de regie van de minister is een ernstige onvolkomenheid.[2] Bij zedenzaken is de eigen norm voor doorlooptijden sinds 2019 in geen enkel jaar gehaald.[3] Het kabinet antwoordt met een deltaplan dat begin 2027 verschijnt.[4]
Beeld: Pexels
Mijn stelling is dat nog een verbeterplan niet genoeg is. Wie de samenleving echt wil beschermen, moet de keten ombouwen. Met mijn AI-analysemodel heb ik de hele keten kunnen doorlichten, van aangifte tot nazorg, met drie scenario’s en aangevuld door wat AI en intelligente automatisering daarbij kan betekenen. Het model is verkennend en geen doorrekening door het WODC, maar de belangrijkste aannames rusten op onderzoek en officiële kostprijzen.[5] En die cijfers wijzen allemaal dezelfde kant op.
Begin bij de cel. Die zit vol: DJI draait al lange tijd op meer dan 99,5% bezetting en arrestanten blijven structureel achter op politiebureaus.[6] Maar wie komt er eigenlijk binnen? Van iedereen die in een gevangenis of huis van bewaring instroomt, is slechts 29% veroordeeld tot een gevangenisstraf. Ruim vier op de tien komen binnen in voorlopige hechtenis, bijna een kwart in vervangende hechtenis, meestal omdat een werkstraf niet is afgemaakt of een boete niet is betaald.[7] En de meeste detenties zijn kort: 52% duurt korter dan een maand, 74% korter dan drie maanden.[8]
Juist die korte detenties werken averechts. Onderzoek van de Universiteit Leiden en het NSCR maakte slim gebruik van het toeval dat bepaalt bij welke rechter een zaak terechtkomt, strenger of milder. De uitkomst is hard: na een korte gevangenisstraf van hooguit zes maanden plegen mensen in vijf jaar 76 tot 81% meer strafbare feiten dan na een straf zonder vrijheidsbeneming.[9] Ook Belgisch onderzoek liet zien dat wie de straf thuis met een enkelband uitzit, minder vaak terugkeert in de gevangenis.[10]
We betalen dus voor een straf die meer criminaliteit oplevert.
We betalen veel. Een plek in een gevangenis of huis van bewaring kost ongeveer 399 euro per dag.[11] Een complete werkstraf kost gemiddeld zo’n 1.200 euro[12] minder dan drie dagen cel. Ondertussen komt DJI, met een begroting van zo’n 3,1 miljard euro, structureel geld tekort.[13]
Dan de uitgang. Jaarlijks komen zo’n 23.000 mensen vrij. Ongeveer 80% heeft geen werk, 30% geen dak boven het hoofd en 60% problematische schulden.[14] Bijna de helft komt binnen twee jaar opnieuw met justitie in aanraking.[15] Wie kort vastzit, en dat is de grootste groep, komt nauwelijks in aanmerking voor re-integratie.[16] We laten mensen vrij in precies de omstandigheden waarvan we weten dat ze tot nieuwe misdrijven leiden. Een keten die zo werkt, beschermt niet. Hij organiseert zijn eigen instroom.
En aan de voorkant loopt het vast. Zaken duren zo lang dat rechters strafkorting geven wegens vertraging. RTL telde sinds 2008 669 van zulke vonnissen in zware zaken als moord, doodslag en zedenmisdrijven, en halverwege dit jaar waren het er al meer dan in heel 2022.[17] Iemand die veroordeeld werd voor poging tot moord kreeg drie jaar minder.
Een systeem dat zijn eigen vonnissen uitholt, heeft geen verbeterplan nodig maar een radicaal nieuw ontwerp.
Radicaal ombouwen begint met stoppen. Stoppen met korte detenties die werk, woning en gezin ontwrichten zonder iemand te beschermen. Stoppen met mensen in de cel zetten omdat ze een boete niet betaalden of een werkstraf niet afmaakten, zonder eerst te kijken of ze dat wel konden. Stoppen met vrijlaten zonder woning, inkomen of schuldenregeling. Stoppen met dezelfde zaak door meerdere organisaties in hun eigen systemen opnieuw te laten registreren. En stoppen met hogere strafmaxima als politiek signaal, terwijl het WODC laat zien dat die zelden tot langere straffen leiden.[18]
Wat komt ervoor in de plaats? Een keten die niet stuurt op afgehandelde zaken per organisatie, maar op twee gedeelde doelen: snel duidelijkheid voor slachtoffers en minder herhaling.
Aan de voorkant betekent dat strenge selectie. Eenvoudige zaken worden binnen weken afgedaan door het Openbaar Ministerie of via snelrecht, zodat rechters hun tijd besteden aan zeden, geweld en ondermijning.
En aan de achterkant worden korte detenties standaard vervangen door werkstraf of elektronische detentie, met begeleiding zodat die werkstraf ook echt wordt afgemaakt. Het initiatiefwetsvoorstel Wet slimmer straffen, dat elektronische detentie als zelfstandige hoofdstraf invoert, is daarvoor een goede eerste stap.[19] En niemand komt vrij zonder geregeld werk, woonplek en schuldenaanpak.
De cel wordt weer wat hij moet zijn: een plek voor gevaarlijke daders.
Hier komen AI en intelligente automatisering binnen, en niet als speeltje. In België schatte de toenmalige minister van Justitie begin 2024 dat een agent zo’n 30% van zijn tijd aan het bureau zit met processen-verbaal en ander papierwerk.[20] In de zorg laat een praktijkvoorbeeld zien dat AI de tijd voor verslaglegging kan terugbrengen van een half uur naar ongeveer tien minuten per dag.[21] Vertaal dat naar de strafrechtketen, met spraak naar tekst voor verbalen en verhoren, slimme dossiersamenvattingen en automatische gegevensoverdracht tussen politie, OM en rechtspraak, en er komt in het model bijna 8.700 fte vrij.[22]
Het radicale inzicht is dat we die capaciteit niet moeten wegbezuinigen, maar terugzetten op straat en in de rechtszaal. Dat levert ruim 27.000 extra opgehelderde misdrijven per jaar op en ruimte voor duizenden extra zware zaken. Automatische identiteitscontrole kan bovendien fouten voorkomen die de Rekenkamer de afgelopen jaren aanwees, zoals veroordelingen op de verkeerde naam.[23] Dat vraagt om harde waarborgen, en die zijn geen rem maar een voorwaarde. AI ordent en versnelt, het oordeel blijft mensenwerk.
Tel het samen en het beeld is helder. In het radicale scenario daalt de recidive na detentie van 47 naar ongeveer 40%, zijn er per jaar ruim 4.300 misdrijven minder en komen ruim 1.100 cellen vrij voor gevaarlijke daders. Alleen al die cellen vertegenwoordigen zo’n 160 miljoen euro per jaar aan capaciteit die we anders moeten bijbouwen. Doorlooptijden worden ongeveer 40% korter.[24] Per saldo kost de ombouw de overheid zo’n 300 miljoen euro per jaar, omdat we de vrijgekomen capaciteit herinvesteren in plaats van wegbezuinigen. Dat is 17 euro per inwoner[25] voor een keten die mensen beschermt in plaats van nieuwe slachtoffers te maken.
Vanuit mijn werk bij een gemeente zie ik ook waar de rekening terechtkomt. Een gemeente van 70.000 inwoners krijgt jaarlijks zo’n negentig mensen terug uit detentie. Goede nazorg voor hen kost ruim vier ton per jaar.[26] De gemeente betaalt, maar het Rijk wint aan vrije cellen en de inwoners winnen aan veiligheid. Zonder een wettelijke taak met structureel budget blijft nazorg afhankelijk van goede wil.
En de rechtspraak? Die waarschuwt terecht dat een minister niet via aanwijzingen over bedrijfsvoering de roosters van rechters mag bepalen. Tegelijk onderschrijft de Rechtspraak zelf de problemen en pleit ze voor een breed, onafhankelijk onderzoek, bijvoorbeeld via een staatscommissie.[27] Dat is een uitgestoken hand. Laat de rechtspraak die ook zelf gebruiken om de snelheid te maken die slachtoffers en verdachten nodig hebben.
Radicaal ombouwen betekent dus niet: alles centraal aansturen. Het betekent één ketenbudget, gedeelde doelen en volledige transparantie over doorlooptijden per zaak, waarbij elke organisatie zijn eigen verantwoordelijkheid houdt. Scheiding der machten en samenwerking in de keten sluiten elkaar niet uit.
Het deltaplan kan een nieuw begin zijn of het veertigste rapport over hetzelfde probleem. Dat hangt af van één keuze: blijven we een keten verbeteren die zaken afhandelt, of bouwen we een keten die mensen beschermt? De cijfers liggen er, de technologie ligt er en de lessen uit het verleden liggen er ook. Nu nog de moed om echt te gaan bouwen!
Bronnen
[1] Algemene Rekenkamer, Resultaten verantwoordingsonderzoek 2025 ministerie van Justitie en Veiligheid, 20 mei 2026: ‘Sinds 2012 hebben we hier 39 rapporten over gepubliceerd.’ https://www.rekenkamer.nl/documenten/2026/05/20/vo-2025-jenv.
[2] Algemene Rekenkamer, Aanpak minister om prestaties in de strafrechtketen te verbeteren is onvoldoende, bijlage bij het verantwoordingsonderzoek 2025, 20 mei 2026. De Rekenkamer noemt de meerjarenagenda van de minister ontoereikend (geen oorzakenanalyse, planning of concrete doelen).
[3] Idem, op basis van de Factsheet Strafrechtketenmonitor (doorlooptijden zedenzaken 2019–2025; norm: 80% binnen de termijn). Zie ook NOS, Rekenkamer tikt ministerie op de vingers, 20 mei 2026.
[4] Mr. Online, Kabinet kondigt een deltaplan voor de strafrechtketen aan, 26 juni 2026 (verzending aan de Tweede Kamer beoogd in het eerste kwartaal van 2027). De Kamer had om toezending vóór het zomerreces 2026 gevraagd.
[5] Eigen verkennend analysemodel van de auteur (2026), met drie scenario’s. De uitkomsten zijn indicatief; aannames en rekenregels zijn op te vragen bij de auteur. Waar in deze column modeluitkomsten worden genoemd, wordt naar deze noot verwezen.
[6] Kamerstukken II 2024/25, 24 587, nr. 1024 (brief capaciteit DJI, maart 2025): ‘code zwart’ betekent een bezetting van ruim 99,5% bij DJI én structureel achterblijvende arrestanten op politiebureaus. Voor de actuele stand zie Kamerstukken II 2025/26, 24 587, nr. 1090 (10 maart 2026).
[7] Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ), Korte detenties nader bekeken, 14 oktober 2021, par. 2.2, op basis van DJI, Gevangeniswezen in getal 2015–2019. Instroom 2019: 44% voorlopige hechtenis, 29% vrijheidsstraf/ISD, 24% vervangende sanctie (waarvan 15% wegens een niet-uitgevoerde taakstraf en 6,8% wegens een onbetaalde geldboete). Op een peildatum (bezetting) liggen de verhoudingen anders: 43% voorlopige hechtenis, 47% vrijheidsstraf/ISD en 5% vervangende sanctie.
[8] RSJ 2021 (zie vorige noot), par. 1.1 en 2.1: uitstroom uit de penitentiaire inrichtingen in 2019, inclusief voorlopige en vervangende hechtenis.
[9] H. Wermink, A. Blokland, N. Tollenaar, P. Schuyt & R. Apel, Een oude vraag opnieuw onderzocht: effecten van korte gevangenisstraffen ten opzichte van niet-vrijheidsbenemende straffen op recidive op basis van een instrumentele variabele benadering, Tijdschrift voor Criminologie 2022, nr. 2 (Universiteit Leiden/NSCR). Het betreft geregistreerde strafbare feiten.
[10] NSCR, Minder vaak terug naar de gevangenis door een enkelband, 12 mei 2015. Onderzoek van NSCR, Universiteit Leiden en het Belgische NICC op Belgische gegevens (vrijgelatenen 2003–2005): na vijf jaar was 24% van de elektronisch gedetineerden opnieuw opgesloten, tegen 46% na regulier gevangenisverblijf.
[11] Dienst Justitiële Inrichtingen, Dit is DJI in cijfers en feiten (2023): gemiddelde kosten van een plaats in een gevangenis of huis van bewaring, prijspeil 2023.
[12] Gemiddeld ca. 1.218 euro per taakstraf (gemiddeld 62 uur), prijspeil 2022, volgens IBO Jeugdcriminaliteit, Werken aan effectievere detentie van jeugdigen (2023), p. 36.
[13] Kamerstukken II 2022/23, 24 587, nr. 858: de begroting van DJI als geheel (inclusief onder meer forensische zorg, jeugdinrichtingen en vreemdelingenbewaring) groeit naar 3,1 miljard euro in 2027; PwC stelde een structureel tekort vast dat oploopt tot 398 miljoen euro in 2032.
[14] WODC, 7e Monitor nazorg ex-gedetineerden, Vooral stabiel werk en onderdak van belang voor recidive, 12 september 2024. Het aandeel met schulden ligt volgens het WODC waarschijnlijk hoger dan 60%.
[15] WODC, 7e Monitor nazorg (2024): bijna 50% pleegt binnen twee jaar na vrijlating een misdrijf dat opnieuw tot justitiecontact leidt; DJI-factsheet 2020: 46,5%.
[16] RSJ 2021, par. 2.5 en 3.2.1: wie korter dan zes weken vastzit, komt niet in aanmerking voor het plusprogramma en kortdurend re-integratieverlof; detentiefasering is voorbehouden aan detenties van meer dan vier maanden.
[17] RTL Nieuws, 3 juli 2026, analyse van circa 156.000 gepubliceerde strafvonnissen (2008 tot juli 2026). Zie ook NOS, Honderden daders kregen lagere straf wegens vertraging proces, 3 juli 2026.
[18] WODC, Wettelijke strafverhogingen leiden zelden tot langere gevangenisstraffen, 24 maart 2026 (onderzoek door Vrije Universiteit Amsterdam en Radboud Universiteit).
[19] Initiatiefvoorstel Wet slimmer straffen, Kamerstukken II, 36 805 (Sneller en Straatman), dat elektronische detentie als zelfstandige hoofdstraf en de vervangende taakstraf invoert; zie ook het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State, december 2025.
[20] Uitspraak van de toenmalige Belgische minister van Justitie Paul Van Tigchelt in Het Nieuwsblad, februari 2024 (zie ITdaily, Justitie wil AI inzetten bij de politie om pv’s op te maken, 13 februari 2024).
[21] Casus Octopus-app in de wijkverpleging, in: Van werkdruk naar werkplezier: de impact van AI op administratieve lasten (open.overheid.nl): een geschatte daling van gemiddeld 30 naar 8–12 minuten per dag.
[22] Uitkomst eigen analysemodel (zie noot 5). De omrekening vertaalt tijdwinsten uit België en de zorg naar de Nederlandse strafrechtketen; dit is een aanname, geen gemeten effect.
[23] Algemene Rekenkamer, Burgers in de knel door fouten in de strafrechtketen, 21 mei 2025 (minimaal 867 vonnissen op de verkeerde naam). In het verantwoordingsonderzoek 2025 (20 mei 2026) constateert de Rekenkamer vooruitgang, maar blijft dit een onvolkomenheid.
[24] Uitkomsten radicaal scenario, eigen analysemodel (zie noot 5). Waarde van de cellen: 1.100 × 399 euro × 365 dagen ≈ 160 miljoen euro per jaar. Bij het huidige cellentekort gaat het om vermeden uitgaven voor extra capaciteit, niet om een directe bezuiniging.
[25] 300 miljoen euro gedeeld door circa 18 miljoen inwoners ≈ 17 euro per inwoner per jaar.
[26] Rekensom: circa 23.000 vrijlatingen per jaar × 70.000 / 18 miljoen inwoners ≈ 90. De kosten van nazorg (ruim vier ton) zijn een uitkomst van het eigen analysemodel (zie noot 5).
[27] Raad voor de rechtspraak, Rekenkamerrapport: Rechtspraak onderschrijft problemen strafrechtketen, 20 mei 2026; zie ook Mr. Online, Rechtspraak onderschrijft kritiek Rekenkamer en pleit voor onderzoek, 21 mei 2026.
Geef een reactie