Wie werkt in of met de overheid, zal het herkennen. Een urgente opgave vraagt om samenwerking – maar de organisaties werken de andere kant op. Regels, verantwoordingslijnen, jaarplannen: ze creëren verkokering en weerstand, precies wanneer aanpassingsvermogen en samenwerking nodig is. De verleiding is dan groot om te concluderen dat de overheid als grote bureaucratie nu eenmaal zo werkt. Dat het systeem te groot en te complex is om anders te functioneren.
Beeld: Pixabay/Alexas Fotos
Ik heb geen wetenschappelijk onderzoek gedaan, maar er zijn genoeg voorbeelden waar het anders gaat. Waar organisaties tegelijk efficiënt en voorspelbaar hun werk doen én wendbaar genoeg om zich aan te passen aan veranderingen. Waar de spanning tussen hiërarchie en horizontale samenwerking op de opgave bewust wordt georganiseerd. Enkele opvallende voorbeelden ben ik de afgelopen jaren tegengekomen — niet als blauwdruk, maar als bewijs dat het wel kan. Wat ze gemeen hebben is steeds een strategische keuze om wel de bureaucratie te erkennen, maar structureel ruimte voor innovatie en aanpassingsvermogen te organiseren. Een hybride vorm van bureaucratie en opgavegericht werken.
Deze voorbeelden bewijzen niet dat hybride organiseren automatisch tot betere prestaties leidt. Organisaties zijn daarvoor te complex en worden door veel factoren beïnvloed. Ze laten wél zien dat de vaak gehoorde tegenstelling tussen bureaucratie en wendbaarheid overwonnen kan worden. Er bestaan organisaties die beide combineren en tegelijkertijd aantoonbaar goed presteren. Dat maakt deze voorbeelden geen blauwdruk voor de hele overheid, maar wel een weerlegging van de gedachte dat een grote bureaucratische overheidsorganisatie per definitie niet wendbaar kan zijn.
Logius en de Belastingdienst: duale sturing via SAFe
Bij Logius en de Belastingdienst wordt al jaren gewerkt met het Scaled Agile Framework (”SAFe”): een gestructureerde manier om iteratief en lerend samenwerken te combineren met hiërarchische sturing en politieke verantwoording. De hiërarchische structuur en rapportagelijnen blijven in dit model intact — ze worden gebruikt als werkwijze om wendbaar werken te verbinden aan het tactische en strategische niveau. De resultaten zijn zichtbaar in het dagelijks leven. De DigiD-app werkt prettig en betrouwbaar. De belastingaangifte kost de meeste Nederlanders slechts enkele minuten. Dat zijn geen vanzelfsprekende prestaties voor grote uitvoeringsorganisaties met strakke budgetten en zware compliance-eisen binnen een politiek-bestuurlijk systeem.
Hiërarchie, bureaucratie en verantwoording enerzijds en organisatorische wendbaarheid anderzijds hoeven elkaar dus niet uit te sluiten. De bureaucratie, arbeidsdeling en hiërarchische structuur worden hier niet omzeild maar juist benut — als voorwaarde voor strategisch gewenste vooruitgang en aanpassingsvermogen van de gehele organisatie.
NVWA: vernieuwing als routine
Na jaren van onrust zijn de taken en de middelen van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit weer in balans gekomen. Naast stabiliteit zoekt de NVWA anno 2026 structureel naar nieuwe werkwijzen: vroegwaarschuwingssystemen, partnerschappen met de onder toezicht staande sectoren, social media-monitoring, voorlichting op vakbeurzen. Geen aparte innovatieafdeling, geen tijdelijk programma, maar een bestuurlijke keuze op strategisch niveau om aanpassingsvermogen in de organisatie een vaste plek te geven naast de uitvoering van wettelijke taken. Dit vereist een cultuur waarin beide logica’s worden gefaciliteerd — niet als tegenstelling maar als aanvulling. Vernieuwing als routine, niet als uitzondering. Essentieel daarbij is volgens de NVWA de samenwerking binnen de ketens waarvan de NVWA deel uitmaakt, zonder de verbinding met politiek en beleid los te laten. Aanpassingsvermogen binnen een bureaucratie organiseren hoeft blijkens de aanpak van de NVWA geen ingewikkeld concept te zijn. Een expliciete strategische keuze — en de bereidheid die vol te houden — is soms al voldoende.
De Douane: handhaving en innovatie als parallelle opdrachten
De kerntaak van de Douane is klassiek en stabiel: controleren wat de grens over gaat, belastingen en invoerrechten innen, handhaven. Maar de context verandert snel. De Brexit, de toenemende e-commerce, sanctiehandhaving tegen meer dan dertig landen en ondermijnende criminaliteit in de havens, vragen voortdurend aanpassing. De Douane reageert met een bewuste dubbele strategie: bestaande processen continueren én gericht samenwerken en innoveren. Samen met internationale partners, onderwijs, bedrijfsleven en wetenschap worden nieuwe samenwerkingsvormen en nieuwe technologieën getest en operationeel gemaakt. De Douane betrekt de werkvloer structureel bij het verbeteren van de effectiviteit van het werk. De combinatie van een stabiele kerntaak en dynamische omgeving maakt hybride organiseren dus niet moeilijker — ze maakt het noodzakelijker. Taakgericht waar het moet, opgavegericht en veel samenwerken waar het meerwaarde levert om bij de tijd te blijven.
Het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid
Het NPLV laat zien dat opgavegericht werken op grote maatschappelijke vraagstukken mogelijk is zonder bestaande instituties af te breken. Zes ministeries, negentien gemeenten, bewoners en lokale organisaties werken samen aan de leefbaarheid en veiligheid van twintig kwetsbare gebieden via een netwerk rondom de opgaven. In Rotterdam-Zuid en Amsterdam Zuidoost zijn intussen hoopgevende verbeteringen te zien: dalende bijstandscijfers, verbeterende onderwijsresultaten. Het kan dus wel, ook al is het geen wondermiddel en vraagt het een lange adem. Overigens werd tijdens mijn contact met de mensen die eraan werken, zowel in Amsterdam als in Rotterdam, in verschillende bewoordingen, de spanning met het desbetreffende gemeentebestuur genoemd. De op horizontale samenwerking gerichte aanpak loopt niet zonder frictie.
Andere voorbeelden
Er zijn veel meer voorbeelden te noemen. Zo is er geen rumoer geweest over de introductie van de basisbeurs per 1 september 2023. Er is weinig over bekend en dat is het gevolg van een geruisloze operatie die DUO had voorbereid, in samenspraak met de studenten. Kijk ook eens naar waterschappen die zich aanpassen aan de energietransitie door biogas te winnen uit afvalwater en lokale afnemers een duurzame energiebron bieden. Of neem de RDW die in staat is om te gaan met het nieuwe fenomeen van zelfrijdende auto’s en daarvoor een leidende rol neemt binnen Europa. Zie het NFI dat grote stappen zet om nieuwe technologische mogelijkheden in het forensisch onderzoek te benutten. En er zijn echt nog meer.
Geen toeval
Opgavegericht werken over grenzen van taakgerichte organisaties heen, is dus mogelijk binnen de kaders van de bureaucratie. Maar het gaat niet vanzelf. De voorbeelden laten zien dat het vereist dat het topmanagement daarvoor de ruimte organiseert binnen een systeem dat van nature naar stabiliteit (en verkokering) neigt. Het opvallende is dat alle genoemde organisaties ook te boek staan als vanuit bureaucratisch perspectief relatief goed presterende, efficiënte en effectieve diensten. Mijn stelling is dat dit geen toeval is.
Geef een reactie