Innoveren stimuleren

Leidinggevenden spelen een belangrijke rol bij het stimuleren van leren en innoveren binnen publieke organisaties. Maar welke leiderschapsstijl draagt daar het meest aan bij? Het onderzoek van Noah Wazir onder medewerkers van de rijksoverheid laat zien dat vooral transformationeel leiderschap teamleren bevordert. Leidinggevenden die medewerkers meenemen in een gezamenlijke visie en hun intrinsieke motivatie aanspreken, stimuleren hen om te reflecteren, te experimenteren en werkwijzen te verbeteren.

Beeld: Shutterstock

De toeslagenaffaire en andere misstanden in publieke organisaties hebben laten zien hoeveel leed inadequate werkwijzen en fouten in de uitvoering kunnen veroorzaken als organisaties deze niet aanpassen. Dit heeft mij ertoe aangezet om te onderzoeken hoe publieke organisaties leren en verbeteren kunnen stimuleren.
In een vragenlijst onder medewerkers van de rijksoverheid heb ik informatie opgevraagd over leren, verbeteren en het leiderschap van de direct leidinggevende. Specifiek heb ik gekeken naar de manier waarop de transformationele en transactionele leiderschapsstijlen van invloed zijn op teamleren.

Teamleren
De resultaten suggereren dat zowel transformationeel als transactioneel leiderschap positief samenhangen met teamleren. Transformationeel leiderschap heeft een sterkere samenhang met teamleren dan transactioneel leiderschap. Opvallend genoeg blijkt transactioneel leiderschap bijna geen effect te hebben als een leidinggevende ook transformationeel leiderschap hanteert. Aan de andere kant verliest transformationeel leiderschap niet aan effect als een leidinggevende ook transactioneel leiderschap hanteert.
Om de werkwijze zelf en de uitvoering van de werkwijzen te verbeteren, moeten de organisatie en de medewerkers leren. Dit gebeurt echter niet vanzelf, maar leidinggevenden moeten dit stimuleren. Deze taak is voor hen weggelegd, omdat zij de meeste impact kunnen hebben op het gedrag van de medewerkers.

Transformationeel en transactioneel
De twee bekendste en meest gehanteerde leiderschapsstijlen zijn de transformationele en de transactionele leiderschapsstijl. De transformationele leiderschapsstijl maakt gebruik van de intrinsieke motivatie van de medewerkers om hen te bewegen bij te dragen aan het realiseren van een hoger doel. Hiervoor moet de leidinggevende de medewerkers meenemen in de visie op hoe de organisatie eruit moet zien en hen stimuleren om aan deze visie te werken.

Leren is geen klusje dat je even doet

Transactioneel leiderschap is een leiderschapsstijl waarbij de leidinggevende de extrinsieke motivatie van de individuele medewerker gebruikt om medewerkers te stimuleren bepaalde acties te volbrengen. Denk bijvoorbeeld aan het produceren van een bepaald aantal stuks of het opleveren van een rapport. Om de medewerkers te stimuleren, beloont en straft de leidinggevende hen. Dit kunnen zowel financiële als verbale beloningen en straffen zijn. Denk aan het ontvangen van een bonus bij het halen van een target of aan een preek bij het niet halen van een deadline.

Achter de visie
Leren en innoveren gebeuren via teamleren. Dit is een proces van collectieve reflectie, waarbinnen vijf dimensies te onderscheiden zijn: het onderzoeken van nieuwe verbetermogelijkheden, het reflecteren op de huidige stand van zaken, het zoeken naar feedback op de werkwijzen, het bespreken en analyseren van gemaakte fouten en het experimenteren met verbeteringen.
Uit het onderzoek komt naar voren dat leidinggevenden medewerkers het effectiefst stimuleren via transformationeel leiderschap. Dat kan verschillende vormen aannemen, maar kent een aantal belangrijke onderdelen. Als leidinggevende moet je een visie op de organisatie creëren waarin de medewerkers zich kunnen vinden. Het is essentieel dat de medewerkers achter deze visie staan om hen te kunnen motiveren om te leren.
Vervolgens moet je als leidinggevende de medewerkers actief meenemen in het belang van de handelingen en benadrukken hoe deze handelingen helpen de visie te realiseren. Je hebt als leidinggevende bijvoorbeeld een visie waarin de organisatie meer dossiers afhandelt. Om dit te bewerkstelligen, moeten de werkwijzen veranderen, omdat de huidige werkwijzen niet efficiënt genoeg zijn. Als leidinggevende leg je aan de medewerkers uit dat zij met nieuwe methoden moeten experimenteren, omdat deze mogelijk kunnen helpen om meer dossiers af te handelen.

Hoger niveau
Leren is geen klusje dat je even doet. Je moet als leidinggevende de medewerkers gemotiveerd houden om over een langere periode te blijven leren. Dit kan door herhaaldelijk te benoemen hoe belangrijk het werk is. Tijdens een vergadering kun je bijvoorbeeld zeggen dat het erg goed is dat een medewerker op het werk reflecteert en dat dit belangrijk is om te verbeteren en de visie te realiseren.
Naast de individuele leidinggevende speelt ook de top van de organisatie een rol bij het stimuleren van innovatie. De top van de organisatie moet het hanteren van de transformationele leiderschapsstijl voor het stimuleren van teamleren bevorderen. Ook zou de top het hanteren van de transactionele leiderschapsstijl voor teamleren kunnen afraden. Transactioneel leiderschap heeft namelijk minder effect dan transformationeel leiderschap en vrijwel geen effect als aanvulling op transformationeel leiderschap.
Als de top van de organisatie de leidinggevenden stimuleert om transformationeel leiderschap te hanteren, voelen de direct leidinggevenden zich gesteund in deze stijl en zullen zij deze stijl gaan hanteren. Om het meeste uit de transformationele leiderschapsstijl te halen, zouden direct leidinggevenden een cursus of opleiding in transformationeel leiderschap kunnen volgen. Door deze cursus kunnen zij hun vaardigheden in transformationeel leidinggeven naar een hoger niveau tillen en effectief inzetten in de praktijk.

Dit artikel is onderdeel van een reeks die is geschreven door masterstudenten Management van de Publieke Sector aan de Universiteit Leiden. Elke student doet verslag van het onderzoek, waarop hij of zij dit jaar is afgestudeerd.