‘Je moet het risico in gewonemensentaal kunnen uitleggen’

Loes Heijman heeft de opdracht UWV te behoeden voor (bedrijfs)juridische risico’s. Tegelijk met een toename van regelgeving en een verdubbeling van het aantal juristen binnen haar team, richt ze zich in de teamkamer en de boardroom steeds meer op menselijkheid in de uitvoering van het juridische werk, zo vertelt ze in dit interview.

Beeld: Pexels

Wat trekt u zo aan in het juridische werk bij het UWV?
‘Wat mij blijft aantrekken is de maatschappelijke impact van het UWV, de betekenis van ons werk. Ik hou me bezig met de zakelijke kant van het recht, maar dan wel voor een organisatie die direct impact heeft op de levens van mensen en de samenleving als geheel. Ooit twijfelde ik tussen de opleidingen rechten en psychologie. Ik ben een mensenmens, maar ik vind het ook heel leuk om op de inhoud te schakelen.’
‘Het werd dus toch eerst rechten. Niettemin trekt de psychologische kant van het werk me nog altijd aan. Ik geloof heel erg dat we door aandacht te geven aan de menskant en aan ieders kwaliteiten betere juristen worden en een betere afdeling JZ zijn. Zo moet ik een bedrijfsjuridisch risico wel in gewonemensentaal kunnen uitleggen voor een bestuurslid. De soft skills moeten op orde zijn. Het is belangrijk de risico’s goed in te schatten en tegelijk goed aan te voelen wanneer de Raad van Bestuur daarvan op de hoogte moet worden gebracht.’

Wat is een recent advies over bedrijfsjuridische risico’s?
‘Een recent voorbeeld is de wijziging van de wetgeving op het gebied van zzp’ers om schijnzelfstandigheid aan te pakken. Juist verzekeringsartsen zijn vaak zzp’ers. Als UWV hebben we een voorbeeldfunctie. We trokken daarom een stevige streep. We zijn nu met de Belastingdienst in gesprek om horizontaal toezicht te organiseren. Een van de hoofdbrekens zijn ook de WIA-beoordelingen geweest.’

Wat leert dat u over de menselijke maat?
‘Terugkijkend, en dan sla ik het even heel plat, geloof ik dat we vanuit onze betrokkenheid, vanuit het streven om mensen omwille van de menselijke maat zo snel mogelijk te helpen, de focus te veel hierop hadden liggen en minder op het kwaliteitsaspect. Het laat zien dat er een kwetsbaar evenwicht zit in het streven naar menselijke maat, hier vertaald naar snelheid, en tegelijk zorgvuldigheid, wat omwille van diezelfde betrokkenen net zo belangrijk is.’
‘Vanzelfsprekend vergt de hersteloperatie ook weer oog voor de impact op de mensen die het raakt. Een goede analyse doen, gebreken onder ogen zien en het toegeven van fouten is dan in ieder geval een belangrijk vertrekpunt. Een betere wereld begint nu eenmaal bij jezelf. Maar dat gaat met vallen en opstaan.’

De rol van bedrijfsjurist verandert. Wat kan een volgende stap zijn voor een afdeling JZ?
‘Als het gaat om de onderlinge samenwerking, hebben we er als team voor gekozen een sessie over neurodiversiteit te doen. Om te ontdekken wat typisch is aan de manier waarop ieders hersenen werken. Dat creëert bewustwording en een open gesprek. Daardoor kwam bijvoorbeeld naar voren dat een collega dyslectisch is. Als ik diegene vraag om een dik advies even samen te vatten, dan heeft dat voor die persoon een andere belasting. Die kan ik, als dat mogelijk is, beter vragen om iets anders te doen. Daarnaast houden we ons bezig met de bedrijfsjuridische risico’s voor de organisatie als geheel. We staan relatief op afstand van de directe uitvoering. In ons jaarplan is vastgelegd dat we daarom enkele keren per jaar meelopen in de uitvoering. Om de gesprekken te horen, te ervaren wat regelgeving doet met onze cliënten en collega’s.’

U heeft advocaten in dienstbetrekking in uw team. Waarom is dat belangrijk voor u?
‘Advocaten denken net weer anders, omdat ze vanuit de kant van procesvoering goed weten wat handig is. Omdat ze dichter op de rechterlijke macht zitten, kunnen ze ontwikkelingen op dat gebied beter zien en binnenbrengen in ons team. Tegelijk, omdat ze het UWV goed kennen, kunnen ze in de rechtszaal het verhaal goed vertellen. Daarnaast werken we ook met externe advocaten samen, zoals die van het kantoor van de landsadvocaat, Pels Rijcken. Een externe advocaat heeft namelijk ook meerwaarde. Als extern kantoor borgen zij een objectieve en consistente uitleg van bepaalde normen. Die kennis is voor ons waardevol. Pels Rijcken wordt breed binnen de overheid ingezet. Daardoor kunnen zij onze vraagstukken in een breder perspectief plaatsen.’

Waar ligt het zwaartepunt van de juridische vraagstukken voor uw team?
‘Privacyrecht vraagt steeds meer aandacht. We zijn een datagedreven organisatie. Ook zijn er steeds meer vragen op het gebied van AI-toepassingen. We zien dat AI van toegevoegde waarde kan zijn voor UWV om mensen beter en sneller te helpen, maar dit moet wel veilig en zo autonoom mogelijk gebeuren. Daarin de balans vinden is voor ons belangrijk. Juridisch gezien gaat het daarbij bijvoorbeeld ook om IE-recht en aanbestedingsrecht voor de inkoop van AI-toepassingen. Als overheid loop je al snel de kans daarop achter te lopen.’
‘Tegelijk moet het wel zorgvuldig. Ons streven is om dit jaar een AI-toepassing te ontwikkelen voor onze afdeling. Als UWV zijn we al een heel eind op weg met AI. Dat gebeurt stap voor stap en beheerst. We beginnen dan natuurlijk niet meteen de sociaal-medische dossiers in een AI-systeem te stoppen. We beginnen eerst eens met bijvoorbeeld onze handleidingen.’

Innovatie en juridische beoordelingen, botsen die snel met elkaar?
‘Bij innovatietrajecten moet je niet achteraan in de rij nog een stempeltje bij de jurist hoeven halen. Ik wil niet een rood stoplicht hoeven zijn. We hebben daarom een innovatiecluster opgericht binnen JZ en we werken aan een handreiking, een procesplaat, voor iedereen die binnen UWV met innovaties bezig is.’
‘Stap één is om te helpen wegwijs te worden in de mogelijk relevante rechtsgebieden en duidelijk te maken welke juristen binnen het UWV daarop kunnen aanhaken. We zijn nu eenmaal een heel grote organisatie. Het draait dan toch weer om het mogelijk maken van die verbinding.’

We hebben het veel over aandacht voor de menselijkheid in de uitvoering en het juridische werk gehad. Zou dat eigenlijk niet vanzelfsprekend moeten zijn?
‘Organisaties verharden soms door de angst om fouten te maken. Denk daarbij aan de angst voor willekeur en de invloed van strikte wetgeving; ook de inrichting van de organisatie en de werkdruk kunnen daarin een rol spelen. Als UWV staan we ook onder maatschappelijke druk, en eigenlijk allereerst omdat we zelf gedreven zijn om het beter te doen voor mensen die afhankelijk zijn van ons.’
‘Daar komt bij dat er een toename van regelgeving is en dat het de complexiteit vergroot. Als UWV hebben we daarom naast aandacht voor de menselijke maat tegelijk vereenvoudiging van regelgeving hoog op de agenda staan. Voor mij staat de menselijke maat voor recht doen aan mensen, zowel binnen de organisatie als in de besluiten die we voor de samenleving nemen.’