Er wordt vaker gepleit voor een verdere versterking van rekenkamers. Vooral kleine rekenkamers kunnen nu nog in een kwetsbare positie worden gebracht wanneer zij voor ondersteuning, kennis en zelfs digitale toegang afhankelijk zijn van de griffie en voor financiële middelen van de raad. Dat roept de vraag op of onafhankelijkheid op papier genoeg is.
Beeld: Pixabay
Lokale rekenkamers zijn de waakhonden van het gemeentebestuur. Zij controleren of beleid doeltreffend, doelmatig en rechtmatig wordt uitgevoerd. Zonder onafhankelijke en effectieve rekenkamers ontbreekt een cruciale controle op het lokale bestuur. De Wet versterking decentrale rekenkamers (2023) biedt een steviger juridisch kader voor onafhankelijkheid en professionalisering. Maar voor kleine rekenkamers blijft de vraag of dit genoeg is om daadwerkelijk onafhankelijk en kritisch onderzoek te doen.
Organisatorische afhankelijkheid
In de praktijk worstelen rekenkamers met beperkte capaciteit, afhankelijkheid en politieke druk. Kleine rekenkamers werken vaak met beperkte uren, budget en ondersteuning. Griffiemedewerkers bieden cruciale ondersteuning. Zij kennen de gemeentelijke processen en helpen relevante onderwerpen te identificeren.
Maar deze nabijheid brengt risico’s met zich mee. Als de rekenkamer te afhankelijk wordt van de griffie, komt niet alleen de operationele autonomie onder druk te staan. Ook de dubbelrol van griffiemedewerkers vormt een risico voor de onafhankelijkheid, met name als de griffie zelf kampt met capaciteitsproblemen. Bovendien is de beperkte inzetbaarheid van griffiemedewerkers een knelpunt.
Informatie-afhankelijkheid
De rekenkamer is niet alleen afhankelijk van de griffie voor ondersteuning, maar ook voor toegang tot digitale systemen. Hierdoor ontstaat naast organisatorische afhankelijkheid ook informatie-afhankelijkheid. Dit maakt de rekenkamer kwetsbaar, omdat zij zonder eigen toegang tot gemeentelijke data en systemen niet zelfstandig kritisch onderzoek kan uitvoeren.
Financiële afhankelijkheid
Van Hoesel en Van Engelenburg bespraken eerder op dit platform de problematische kant van de beperkte middelen voor rekenkamers. Zonder wettelijk vastgelegd (minimum) budget, is de omvang van het budget afhankelijk van de raad, waardoor de financiële ruimte van een rekenkamer dus afhangt van politieke welwillendheid. Vervolgens kan een kritisch rapport aanleiding zijn voor bezuinigingen. De beperkte financiële ruimte is vaak afgestemd op de gemeentegrootte (zie bijvoorbeeld DoeMee-onderzoek 2022). Dit terwijl goed onderzoek niet minder kostbaar is in kleinere gemeenten.
Rekenkamerleden nemen als consultants of ambtenaren bij andere overheden weliswaar waardevolle expertise mee, maar uitbesteding van onderzoek blijft vanwege de beperkte omvang van de rekenkamer nodig. Zo wordt rekenkameronderzoek vaak uitbesteed, wat de rekenkamer afhankelijkheid maakt van de commerciële sector. Deze marktprijzen beperken de mogelijkheden van de rekenkamer. Tegelijkertijd remt het uitbesteden van onderzoek de interne kennisopbouw.
Beperkte oplossing
De Vereniging van Rekenkamers is hierbij behulpzaam. De vereniging biedt handreikingen, scholing en intervisie, wat de kwaliteit van het rekenkamerwerk verhoogt. Ook wordt samenwerking tussen rekenkamers aangemoedigd om kennis, budgetten en expertise te bundelen. Samen kan dit leiden tot een professionelere organisatie, maar vereist wel politieke wil en financiële middelen. En het compenseert niet alle structurele uitdagingen. Het gaat niet enkel om kennis en kunde. De waarde van de rekenkamer hangt op dit moment af van de relatie met de griffie, raad, ambtenaren en het bestuur. En dat is weer iets dat tijd en middelen vraagt.
Bovendien is het de vraag of de gewenste nabijheid van de rekenkamer behouden blijft.
Oftewel, de rekenkamer is wel onafhankelijk op papier, maar de kleine rekenkamers worstelen in de praktijk met beperkte capaciteit, afhankelijkheid van de griffie, politieke druk, digitale beperkingen en gebrek aan structurele financiering. De oplossingen zoals samenwerking, kennisdeling en structurele financiering liggen voor het oprapen. Maar het vraagt vooral om een cultuur(verandering), waarin de raad en het college de rekenkamer zien als onmisbare partner voor goed bestuur. Tot die tijd blijven rekenkamers financieel, organisatorisch en digitaal afhankelijk, en staat hun kritische rol onder spanning.
Geef een reactie