Ruim dertig jaar nadat Ien Dales stelde dat ‘een beetje integer’ niet bestaat, is integriteit nog altijd een actueel en weerbarstig thema. Aan de hand van het afscheidsessay van hoogleraar Zeger van der Wal reflecteert Robbert Coops op de vraag wat al het integriteitsbeleid heeft opgeleverd – en of de groeiende aandacht voor integriteit en sociale veiligheid ook ongewenste gevolgen heeft.
Beeld: Pexels
De totstandkoming van een nieuw college van burgemeester en wethouders in Den Haag was na de forse winst van Hart voor Den Haag ingewikkeld. Immers, partijleider Richard de Mos was met enkele partijgenoten in 2019 beschuldigd van corruptie en omkoping. Weliswaar haalt Justitie uiteindelijk in hoger beroep op de belangrijkste aanklachten bakzeil, toch blijft de geur van niet integer handelen hangen. Het door Hart van Den Haag beleden credo van cliëntelisme is daar mede debet aan.
Niettemin zijn VVD, CDA en Denk erin geslaagd om over die bezwaren – en ook over het omstreden standpunt van Hart voor Den Haag om geen asielzoekers op te vangen en te huisvesten – heen te stappen. Het coalitieakkoord dat binnenkort zal worden gepresenteerd belooft in ieder geval politiek balanceer- en vuurwerk en dat geldt ook voor de samenstelling van het college waarin niet alleen voor Richard de Mos, maar ook voor de gevallen en van corruptie verdachte Haagse ex-topambtenaar Henk Harms een wethouderszetel wordt voorzien. Hoezo vertrouwenwekkend of integer?
Machtsbederf
Het bovenvermelde voorbeeld laat in de woorden van toenmalig minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, Ien Dales, zien dat het hier gaat om een vorm van machtsbederf. In haar woorden: ‘Machtsbederf is breder, het draagt het element van ontbinding, verval, vervaging van normen in zich.’ Zij sprak zich tijdens het jaarlijkse congres van de Vereniging Nederlandse Gemeenten in 1992 duidelijk en hard uit. ‘Nederland is een democratische rechtstaat. Dit begrip draagt uitdrukkelijk het element van integriteit in zich. Een overheid kan niet én rechtsstaat én niet integer zijn. Een niet-integere overheid kan de rechtsorde niet handhaven. De overheid is óf wel óf niet integer. Een beetje integer kan niet.
En met de integriteit valt of staat het bestuur: aantasting van de integriteit van de overheid betekent niet minder dan dat de overheid het vertrouwen van de burger verliest. En zónder dat vertrouwen van de burger kan de democratie niet. Dan is er geen democratie meer. Dat is een beklemmend beeld.’
Buzzword
Haar speech – die in feite het startschot was voor een discussie over integriteit en de totstandkoming van een integriteitsbeleid voor de publieke sector – sloeg in als een bom. Maar – zo memoreerde Zeger van der Wal in zijn afscheidsspeech als hoogleraar op de Ien Dales Leerstoel op 29 juni jongstleden – haar typeringen zijn nog steeds actueel. Weliswaar is er sindsdien ‘een ware kerstboom van allerlei beleidsinstrumenten en regelgeving op get gebied van integriteit en meer recent het buzzword sociale veiligheid: gedragscodes, screening, regelingen voor geschenken, nevenfuncties en belangenverstrengeling’ opgetuigd, maar dat betekent allerminst dat daarmee de integriteit – en sociale veiligheid – beter geborgd wordt.
Daarbij gingen ook private organisaties aan de slag met eigen bureaus voor integriteit en daarbij behorende repressieve en preventieve maatregelen, deels gericht op meetbare, controleerbare en afvinkbare aspecten en deels op aspecten als vertrouwen, discretie en professionele ruimte.
Pervers effect
Ondanks al die maatregelen en het groeiende bewustzijn en de aandacht rond de harde integriteit, zoals fraude, corruptie, belangenverstrengeling – en zachte of sociale integriteit, zoals omgangsvormen hielp (en helpt) het allemaal niet of onvoldoende getuige de vele incidenten en ontsporingen, zoals de beruchte MeToo-affaires, de bouwfraude, de bonnetjesaffaire van de Rotterdamse burgemeester Bram Peper of de doofpotaffaires bij het ministerie van Defensie (waarbij klokkenluiders en de media vaak de aanstichters bleken te zijn van de eerste onthullingen).
Volgens Van der Wal en anderen heeft de oprekking en vermenging van beide begrippen tot ‘het perverse effect’ geleid van een ‘verkramping die de publieke sector lam legt’. Dat laat zich bijvoorbeeld zien op de werkvloer waar alle maatregelen en discussies over integriteit ‘ironisch genoeg leiden tot meer onveiligheid, minder aanspreekcultuur, innovatie en ondernemerschap en mogelijk zelfs censuur’. De sociale veiligheidsparadox! De focus op integriteit en sociale veiligheid leidt zo onherroepelijk en onbedoeld tot minder kritisch denken en handelen, minder vernieuwingen en minder vertrouwen, terwijl het juist begrippen zijn die goed bestuur schragen.
Gering zelfreinigend vermogen
Terug naar de lokale politiek in Den Haag. Het vertrouwen in de Haagse gemeenteraad – en daarmee ook de effectiviteit van de besluiten die daar worden genomen – staat opnieuw onder druk. Het zelfreinigend vermogen van politici blijkt gering. Dat geldt zeker niet alleen voor de partij van Richard de Mos, maar ook voor de toekomstige coalitiegenoten, die nog niet zo lang geleden enige vorm van samenwerking met Hart voor Den Haag uitsloten. De wijze woorden van Ien Dales galmen nog na maar missen het doel.
Boekgegevens
Van der Wal, Z. (2026). 35 jaar na de speech van Dales: Kan een ‘beetje integer’ wél? Kritische reflecties op ontwikkelingen in het debat over integriteit en sociale veiligheid (Overheid & Arbeid, nr. 63). 2026, CAOP.
Geef een reactie