Een hoge arbeidsmoraal is diep in onze cultuur verankerd. Dat lijkt mooi en we zijn er trots op. We hebben er ook heel wat welvaart aan te danken. We hebben alleen weinig oog voor de minder mooie kanten ervan. Een substantieel deel van het werk dat wordt verricht valt bij nadere beschouwing onder de noemer ‘overbodige arbeid’ en dat gaat juist ten koste van de (netto) welvaart en de groeipotentie daarvan. Netto welvaart is wat je in de economie aan zinvolle zaken overhoudt, dus na aftrek van allerlei niet-zinvolle zaken.
Beeld: Pixabay
Natuurlijk valt er te twisten over het al dan niet overbodig zijn van arbeid. Arbeid is nooit overbodig als werkverschaffing het hoogste doel is in de samenleving. Maar zelfs dan zou je als secundair doel kunnen nastreven dat zoveel mogelijk werk een nuttige bijdrage levert aan de samenleving.
Meningsverschillen
Wat nuttig is en wat niet, daar bestaan ongetwijfeld meningsverschillen over, maar het lijkt ons in elk geval nuttig daar meer aandacht aan te besteden, omdat er diverse maatschappelijke problemen mee kunnen worden aangepakt.
Een voor de hand liggende (maar lang niet de enige, zie verderop) categorie overbodige arbeid is te vinden bij grotere organisaties waar altijd wel mensen te vinden zijn die weinig te doen hebben en daardoor geen nuttige functie vervullen. Dat zie je in de meeste gevallen niet meteen aan hun gedrag, want het is nu eenmaal sociaal onwenselijk om niets te doen, dus ogenschijnlijk lijken ze meestal wel op hun collega’s. Maar als je aan die collega’s vraagt wie er onder de categorie ‘schijnwerkers’ valt, weten ze dat heel goed.
Dat geldt a fortiori ook voor de categorie ‘raamstaarders’, want die maskeren hun overbodigheid niet eens voor hun collega’s. Schijnwerkers/raamstaarders zijn helemaal niet gelukkig met hun situatie, maar ze voelen zich niet in staat om die te veranderen, waarbij je nog moet optellen dat ze hun inkomen niet graag op het spel zetten. Als je deze functionarissen aan een andere baan helpt, is de kans groot dat ze weer productief kunnen worden ingezet. Denkbaar is ook dat ze aan de gang gaan als zelfstandig professional of zelfstandig ondernemer. Dat pakt op meerdere manieren goed uit voor de economie: de productiviteit gaat omhoog, de kosten bij grotere organisaties gaan omlaag, er komen meer startende zelfstandigen en ondernemers.
Het beeld van de luie ambtenaar klopt niet meer
Bij de overheid wordt tegenwoordig best hard gewerkt. Het beeld van de luie ambtenaar klopt niet meer. Dat neemt niet weg dat veel ambtenaren bezig zijn met het toepassen van onnodig gedetailleerde bureaucratische regels of zelfs met overbodig beleid. Denk bijvoorbeeld aan ingewikkelde procedures op het gebied van de sociale zekerheid, overbodige subsidieregelingen, omslachtige vergunningverlening, boetes als gevolg van verwarrende verkeersregels (bijvoorbeeld wisselende maximumsnelheden, regels voor e-bikes), regels die belastingontwijking uitlokken, enorm veel gedetailleerde regels die door het bedrijfsleven moeten worden gevolgd, verwarrende regels in het drugsbeleid, verwarrende regels in verband met gezonde voeding. Denk ook aan het repareren van de gevolgen van slecht werkend beleid, zoals bij de toeslagenaffaire, de Groningse aardbevingen, reparatie van slecht aangelegde infrastructuur (bijvoorbeeld de HSL), oplossen verkeerscongesties die ontstaan door te dichte bebouwing (bijvoorbeeld de Mall of the Netherlands in Leidschendam).
Dat levert weliswaar heel wat ambtelijke banen op, maar daarop zou kunnen worden bespaard als de regels eenvoudiger worden, aannames rond allerlei plannen vooraf beter worden getoetst en obsoleet beleid eerder wordt afgeschaft. Die besparing zou dan prima kunnen worden benut voor het scheppen van banen met een grotere maatschappelijke relevantie. Helaas wordt er nog steeds vooral via de kaasschaaf bezuinigd, waarmee dus ook bezuinigd wordt op nuttige arbeid.
Administratie en ingewikkelde regels
In het verlengde hiervan zien we ook veel andere werkenden in of voor de publieke sector hun tijd besteden aan onnodige bureaucratie of andere nutteloze arbeid. Zie bijvoorbeeld het aantal uren dat werkenden in de zorgsector moeten besteden aan administratie die hen afhoudt van het werk waar het eigenlijk om gaat. Als je de administratie in de zorgsector zou halveren, zijn de tekorten zo goed als opgelost.
Ook buiten de publieke sector wordt er veel arbeid verricht als gevolg van ingewikkelde regels. Denk bijvoorbeeld aan juristen die mensen moeten helpen om wijs te worden uit overheidsregels. Denk ook aan ict-bureaus die overheden helpen om al die ingewikkelde regels te digitaliseren. Of aan consultancybureaus die ondernemingen helpen om bureaucratische problemen op te lossen. Of aan coaches die mensen uit de problemen proberen te helpen. Al die arbeid zou veel zinvoller kunnen worden ingezet als de regelgeving sterk zou worden vereenvoudigd.
Verademing
Functionarissen binnen en buiten de overheid die geld verdienen met al dit soort activiteiten, staan niet te trappelen om bij te dragen aan eenvoudiger regelgeving, want ze verdienen er goed geld mee. Grote bedrijven oefenen weinig druk uit op de overheid om regelgeving te vereenvoudigen omdat dit vooral gunstig zou uitpakken voor het midden- en kleinbedrijf. Politici roepen wel dat het eenvoudiger zou moeten, maar doen er verbluffend weinig aan om dit te bewerkstelligen, onder meer omdat ze opzien tegen de forse stelselwijzigingen die hiervoor nodig zijn. Politieke partijen die vooral het belang van grote bedrijven behartigen hebben een extra motief om er juist geen werk van te maken.
Dat neemt allemaal niet weg dat het voor de samenleving als geheel een verademing zou zijn als hier wel werk van zou worden gemaakt. Allerlei spanningen bij burgers ten gevolge van overbureaucratisering zullen erdoor worden verminderd, kleinere bedrijven krijgen meer ruimte om te ondernemen, de tekorten op de arbeidsmarkt in de publieke sector kunnen er grotendeels of zelfs geheel mee worden opgelost en de private sector krijgt meer ruimte om te investeren.
Geld verdienen
Ook het bedrijfsleven ontkomt niet aan het verschijnsel van overbodige arbeid, integendeel. Denk bijvoorbeeld aan callcenters van waaruit de consument voortdurend wordt belaagd met allerlei telefoontjes waar ze helemaal niet van zijn gediend. Of aan de overvloed aan reclameboodschappen langs vele kanalen, die voor consumenten nauwelijks te verteren is. Denk aan onnodig ingewikkelde systemen die het bedrijfsleven zelf heeft bedacht om de consument in een bepaald keurslijf te dwingen of om toeleveranciers aan banden te leggen. Of aan de ingewikkelde regels die in cao’s worden vastgelegd. Of aan de misleidende communicatie over allerlei financiële producten. Of aan producten en diensten die niet alleen geen positieve bijdrage leveren maar de betreffende consument zelfs schade toebrengen. Denk bovendien ook aan productie die het milieu, de veiligheid, de gezondheid en de leefomgeving onevenredig zwaar belast en daarmee veel individuele en maatschappelijke schade veroorzaakt.
Grote bedrijven zitten daar overigens niet mee, zolang ze er maar geld mee kunnen verdienen (zie bedrijven in sectoren als de luchtvaart, chemische industrie, voedingsindustrie, financiële dienstverlening). Zelfs na schandalen die aan het licht zijn gekomen komen ze niet verder dan cosmetische ingrepen en gaan ze er vervolgens gewoon mee door, bijvoorbeeld Tata Steel.
Lastig
Het levert allemaal banen op, maar die dragen bepaald niet bij aan het vergroten van de netto welvaart, integendeel zelfs. Als je een flink deel van al die overbodige producten/diensten laat verdwijnen, krijgen consumenten meer ruimte om hun geld te besteden aan producten en diensten waar ze meer baat bij hebben. Het zal ook een grote positieve invloed hebben op het milieu, de veiligheid, de gezondheid en de leefomgeving. Bovendien zullen de tekorten op de arbeidsmarkt in de private sector hiermee grotendeels kunnen worden opgelost.
Mensen met een overbodige baan zullen die zelf niet zomaar opgeven,
Het is lastig om overbodige arbeid aan te pakken. Het verschijnsel zit diep verankerd in onze samenleving, op persoonlijk niveau, in organisaties, in de economie en in de maatschappij als geheel. Mensen met een overbodige baan zullen die zelf niet zomaar opgeven, reorganisaties zijn ingewikkeld, vakbonden liggen begrijpelijkerwijze dwars, grote bedrijven vinden het ongewenst, kleine bedrijven kunnen geen vuist maken, de politiek wil liever meer banen dan minder, consumenten/burgers zijn tamelijk machteloos. Dat betekent dat zo’n probleem niet alleen op het bordje kan worden gelegd van de regering, maar dat dit ook op micro- en mesoniveau de nodige aandacht verdient, Je zou kunnen zeggen dat er een cultuuromslag voor nodig is, die gebaseerd is op het inzicht dat de samenleving er in alle geledingen bij gebaat zou zijn.
Baten
Die baten liggen eigenlijk voor de hand. Het overheidstekort zou ermee kunnen worden bestreden, de lasten kunnen worden verlaagd, het milieu kan erdoor worden verbeterd, het welzijn van burgers gaat erop vooruit, de netto welvaart zal erdoor omhooggaan, hoge werkdruk kan ermee worden verlicht en de tekorten op de arbeidsmarkt zullen er snel door verdwijnen. Ook zou er ruimte ontstaan voor ambities zoals die staan vermeld in de rapporten van Mario Draghi en Peter Wennink.
Misschien zal het totaal aantal banen per saldo kleiner worden, maar dat is helemaal niet erg als het gepaard gaat met enigerlei vorm van arbeidstijdverkorting waarmee nuttige arbeid beter verdeeld kan worden. Vrije tijd is voor heel wat werkenden een schaars goed en meer vrije tijd betekent voor de meeste mensen een verbetering van de kwaliteit van het leven. Vrijwilligerswerk, dat dikwijls juist heel nuttig is, krijgt op die manier ook meer ruimte. Gekoppeld aan een hogere netto welvaart betekent dit voor iedereen een verbetering.
Effectief
Maar hoe pak je d een en ander dan aan? Misschien kunnen we beginnen met het in kaart brengen van het probleem. Het zou ons niet verbazen als het zou gaan om enkele tientallen procenten van de beroepsbevolking, maar het zou meer indruk maken als het Centraal Planbureau hier een schatting van zou geven. Waarschijnlijk zouden dan zelfs politici ervan schrikken, wat wellicht een impuls zal geven om er wat aan te gaan doen.
Alleen drastische ingrepen lijken echt effectief te kunnen zijn, met feitenkennis en marginale aanpassingen kom je er niet. Als iedereen zzp’er zou worden valt er min of meer vanzelf een hoop onnodige arbeid weg, dus afschaffing van cao’s zou niet eens zo’n gek idee zijn, vooral wanneer het wordt gecombineerd met de invoering van een basisinkomen. Beleidsvereenvoudiging zou niet langer slechts met de mond moeten worden beleden, er zou systematisch werk van moeten worden gemaakt, op alle beleidsterreinen.
Niet met een simpele afspraak dat als er een nieuwe regel komt er ook eentje moet verdwijnen, maar door een zerobase-benadering te volgen: denk het bestaande beleid weg en bedenk dan hoe je het opnieuw gaat inrichten, waarbij doelvoorschriften in plaats van gedetailleerde gedragsregels leidend zijn. Burgerparticipatie kan hier ongetwijfeld een wezenlijke bijdrage aan leveren, want doelgroepen onder burgers en ondernemers weten als ervaringsdeskundigen heel goed te benoemen waar de schoenen wringen en wat daaraan zou kunnen worden gedaan.
Jammer dan
Het aanpakken van overbodige producten/diensten van het bedrijfsleven zal niet makkelijk zijn, maar waarom kunnen we niet beginnen om hier samen met het bedrijfsleven en consumentenorganisaties plannen voor te bedenken? De kansen voor bedrijven die nuttige bijdragen leveren worden erdoor vergroot (hogere omzet, extra ruimte voor investeringen, meer export), dus is het in hun belang om te bedenken hoe nutteloze productie kan worden teruggedrongen.
Dat is natuurlijk snel opgeschreven. Omdat het gaat om drastische ingrepen, is de kans helaas klein dat dit soort veranderingen door een politieke partij zal worden voorgesteld, laat staan dat het vervolgens door voldoende andere partijen wordt overgenomen, dus zal het verschijnsel van overbodige arbeid niet gauw verdwijnen. Ons politieke systeem zit immers opgesloten in bestaande maatschappelijke belangenstructuren – en zolang burgers dat allemaal over hun kant laten gaan blijft dat gewoon zo. Jammer dan, maar blijf in elk geval niet klagen over tekorten op de arbeidsmarkt of andere aan overbodige arbeid gerelateerde ongewenste verschijnselen.
Geef een reactie